Na pierwszej stronie okładki

Danilo Vuksanović: Jeden z tych jest ostatni, malowana rama, 40 x 40 cm, 2007 r.

Na czwartej stronie okładki

Danilo Vuksanović: Książki trzymaj na parapecie, technika mieszana,

140 x 80 cm, 2013 r.

Zamieszczone w książce fotografie poetów pochodzą z ich prywatnych archiwów.

łamanie

Arkadiusz Makowski

ISBN 978-83-925993-9-5

Akcent. Literatura i sztuka. Kwartalnik

Wydawca:

Wschodnia Fundacja Kultury „Akcent”, 20-112 Lublin, ul. Grodzka 3

www.akcentpismo.pl; akcent_pismo@gazeta.pl

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Książka powstała dzięki Nagrodzie im. Adama Włodka

przyznanej przez Fundację Wisławy Szymborskiej

Nakład 1000 egz. Druk ukończono 18 listopada 2015 r.

Druk: AW Partner, Lublin

* * *

Najnowsza poezja serbska jest w Polsce znana słabo. Choć od czasu do czasu bywa prezentowana na łamach czasopism literackich, zbiorcze publikacje książkowe pojawiają się rzadko. Od wydania ostatnich minęło już kilka lat: w 2007 roku ukazała się antologia młodszej poezji serbskiej „Wojna i mp3” z tekstami 21 autorów w tłumaczeniu Agnieszki Żuchowskiej-Arendt, rok później zaś dwutomowa antologia poezji serbskiej XX wieku „Wszystkie chwile są tu i nic być nie przestaje” z wierszami aż 155 poetów, przełożonymi przez Grzegorza Łatuszyńskiego. To okazałe dzieło niewątpliwie stanowi ambitną i wyjątkową próbę przedstawienia liryki serbskiej w całej jej różnorodności, uwydatnionej także przez szereg ewolucyjnych przemian, jakim naturalnie ulegała w związku z burzliwymi wydarzeniami tego niezwykle dramatycznego stulecia. Na tym tle antologia „Serce i krew” jest publikacją nieporównywalnie skromniejszą, powstałą w wyniku przyjęcia zupełnie innego kryterium doboru tekstów. Spośród stu utworów dwudziestu pięciu poetów wskazanych pierwotnie przez redaktorów serbskiego pisma „Akt” do druku przeznaczono tylko trzydzieści siedem wierszy piętnastu twórców. Mamy zatem do czynienia z wyborem nie tylko podwójnym, ale i bardzo subiektywnym. I taka też musi być wypowiedź na temat tej liryki.

Jakie więc są utwory zgromadzone w tomie „Serce i krew”? Pierwsze, co przychodzi na myśl to to, że serbscy poeci traktują swoje zadanie bardzo poważnie – to chyba jedni z nielicznych już europejskich artystów (być może obok twórców węgierskich), którzy w świecie pozbawionym trwałych fundamentów i punktów odniesienia, także moralnych, wierzą jeszcze w posłannictwo prawdziwej sztuki i z oddaniem gotowi są wypełniać powinności przypisywane jej adeptom. Niekiedy wręcz zdumiewa ich ciągle żywa wiara w moc poetyckiego słowa mimo wiedzy o powszechnej dewaluacji jego znaczenia. Najpewniej zdają też sobie sprawę, że koncepcja dotycząca wyjątkowej roli artysty jako jednostki obdarzonej nieprzeciętnością jest już dawno przebrzmiała. A mimo to odnieść można wrażenie, że przynajmniej dla niektórych z nich nadrzędnym celem pozostaje ciągle chęć jak najgłębszego doświadczenia siebie i utrwalenia tego przeżycia w nieoczywistej siatce wiersza, uznawanego nadal za jedną z najdoskonalszych form poznania symbolicznego. Dla serbskich poetów natchnienie, czucie i wyobraźnia wciąż pozostają głównymi siłami napędowymi procesu twórczego. Słowo zaś służyć ma nie etykietowaniu rzeczy i stanów – co coraz częściej się zdarza – lecz ich nazywaniu i wyłanianiu ze świata. Chciałoby się rzec, że to ono ustanawia istnienie i o nim zaświadcza.

Szczególne też jest przywiązanie serbskich poetów do przeszłości, która najczęściej przywoływana bywa jako wyrazisty kontrapunkt dla zgrzebnej teraźniejszości. Czytając takie wiersze, tęsknie zwrócone ku tradycji i przemijającemu kulturowemu dziedzictwu, ma się wrażenie, że to, co ważne – wielkie i doniosłe – już się zdarzyło, a współcześni są ledwie cieniami przodków. Oni to bowiem znali prawdziwą wartość życia i potrafili je w pełni odczuć, gdyż inna była jego miara i skala egzystencjalnych doświadczeń. Przeszłość stanowi zatem ciągle żywe źródło wiedzy i inspiracji, pożądanych postaw i właściwej hierarchii wartości. Podlega przy tym częstemu w takich wypadkach procesowi mityzacji. Jednym zaś z jego następstw jest tworzenie się przekonania o panującej wówczas jedności człowieka i natury. Echa takich tęsknot pobrzmiewają nie tylko w utworach poetów wspominających z nostalgią czasy minione. To zjawisko powszechne. Uwidocznia się na przykład w poglądzie, wedle którego najwłaściwszy kontekst dla człowieka i jego spraw stanowi przyroda. Być może właśnie dlatego jako pełnoprawni bohaterowie paru wierszy pojawiają się zwierzęta. Więź z nimi istotnie bywa bliska, mówi się nawet o braterstwie. Niepoślednią rolę odgrywają również żywioły: powietrze, ziemia, a zwłaszcza woda, której kojący bezmiar czy wartki nurt sprzyja jednoczesnemu odczuciu tak wydawałoby się odległych stanów, jak przynależność i wolność, autonomia i współistnienie.

Świat zewnętrzny najintensywniej oddziałuje na bohaterów tych wierszy poprzez doznania zmysłowe, ale najpierw trzeba się nań otworzyć, wyjść mu naprzeciw. Takie otwarcie – kontemplacja przyrody – może być źródłem epifanii. Poznanie odbywa się wówczas w spontanicznych aktach intuicji i wyzwolonej wyobraźni. A wolność osiąga się właśnie w mistycznej jedności ze światem zrodzonej z uważności wobec niego, z poczucia bycia jego cząstką, biorącą udział w odwiecznej wędrówce atomów, nieprzerwanym cyklu narodzin i śmierci. Tak też odkrywa się paralele między rzeczywistością zewnętrzną, kosmosem, a ciałem człowieka, jego wnętrzem. Ta ponadzmysłowa łączność wyraża się także poprzez sny, przywidzenia, przeczucia i wizje – wpływ nadrealizmu na tę poezję jest zatem wyraźnie widoczny.

Nierzadko to z takich waśnie somnambulicznych stanów pochodzi pierwotny impuls twórczy, choć bywają one również źródłem rozterek, niepokojów i zwątpień. Skłaniają do podania w wątpliwość własnych mocy poznawczych i przekonania o możliwości porozumienia z drugim człowiekiem. „Każdy przemawia do swoich przywidzeń” – stwierdza poeta. Mamy więc do czynienia – jak zaznaczył tłumacz – nie tylko z „liryką na wskroś intymną i indywidualistyczną”, ale niekiedy wręcz wsobną, silnie solipsystyczną, w której zaciera się granica między tym, co realne, a tym, co wyobrażone. Nie zmienia to faktu, że spod tych wszystkich snów, przywidzeń, rojeń o lepszej przeszłości i zerwanej więzi ze światem natury wyziera tęsknota za absolutem. I nawet jeśli pisze się o nim w sposób szyderczy, zestawiając na przykład ciało nieprzytomnego pijaka z „wrakiem Jezusa” czy ubóstwiając pospolite przedmioty, to ostrze tego szyderstwa nie jest nigdy wymierzone w ów byt transcendentny, lecz zawsze w człowieka pozbawionego godności, niekiedy także na własne życzenie. Ale też człowieka przygniecionego ciężarem nieswoich win. Osamotnionego w pustym świecie, poszarpanym przez wojny i nieszczęścia. Wywłaszczonego z tradycji, historii i rzeczywiście jakiegoś elementarnego związku z naturą. A zakorzenienie to przecież fundament tożsamości – i trudno oprzeć się wrażeniu, że tego właśnie własnego miejsca – w przestrzeni, wśród ludzi – bohaterom wielu tych wierszy boleśnie brakuje. Stąd pewnie ironia i autoironia, melancholia u starszych i gwałtowna, jadowita, niekiedy nadekspresyjna złość u młodszych. Niechęć do siebie i do partnera. Żal, rozczarowanie, smutek.

Poeci, posługując się raz to rozbudowaną, narracyjną frazą, raz to wyrazistym, sugestywnym skrótem, odtwarzają w przestrzeni wiersza przygnębiający w istocie obraz współczesnej rzeczywistości. Znajduje on jednak swą przeciwwagę w paru utworach jasnych, radosnych, powstałych w wyniku afirmacji świata i wielkiej woli życia. Na szczęście nie mają one nic wspólnego z tanim sentymentalizmem czy banalnym wzruszeniem. Spora w tym pewnie zasługa tłumacza, który zdołał oddać w polszczyźnie poruszający rytm tej poezji, przełożyć głos twórców z różnych pokoleń tak, by zawsze brzmiał autentycznie i szczerze.

Jarosław Wach

LASLO BLAŠKOVIĆ

Kariatyda

Byłem tak mały,

że myślałem:

nie ma mnie.

Zabłąkane zwierzę

bezgłośnie weszło

w złotozębą bramę,

którą rozwarł mursz

i znalazło mnie

w pępku matki

jak Tomcia Palucha

jak odcisk pazurka.

Targałem

jej wnętrzem,

niezrównany głowacz.

A tak naprawdę

główkę miałem

tak małą, że ledwie

mieściły się w niej

resztki najgęstszego cienia,

strach przed życiem.

I duszę

wątlutką –

nie uniosłaby

ni kruszyny,

odblasku księżyca.

W świecie

z dnia na dzień

coraz ozięblejszym,

ociężale wlekącym kopyta,

jakby mnie nie było.

Gdyby nie plotka,

co o mnie krążyła

ech,

ostrzem cyrkla

wbita w środek

parującej wody,

gdyby nie ta plotka

czczego mikroskopu,

pod którym widać

nawet to, co nie istnieje.

Wielkie usta

W niekończącej się powieści

czuły kochanek

pisze list miłosny

na plecach swojej kochanki...

Tak sformułowane

wszystko znów jest, jakie było,

ale czyż miłość i czytanie

to nie tylko kruche,

zbędne analogie,

mętne upodobnienia

pod względem dźwięczności?

Czy w ogóle

można

wyznać miłość

bez szeptanej

pomocy Cyrano?

I czy literatura

światowa

nie jest po prostu sposobem

podbicia

nieczytelnego serca kobiety,

wydania

imiennika?

Sławetny list

z zębatym słońcem

w rogu,

które wciąż rośnie

i wcale nie zamierza zajść

(pochłania

i tego, który się zaczernia,

i tę, która się chowa),

i traci związek ze wszystkim

poza własnym blaskiem,

a kochankowie przepadają

w tekście

pełnym splątań

i ostatnich zdań.

Laslo Blašković – ur. 1966 w Nowym Sadzie. Poeta, eseista, autor krótkich form prozatorskich, powieściopisarz. Wydał zbiory wierszy: Gledaš (Patrzysz, 1986), Zlatno doba (Złoty wiek, 1987), Crvene brigade (Czerwone brygady, 1989), Ritam-mašina (Maszyna perkusyjna, 1991), Životi bacača kocke (Życie hazardzisty, 1997), Jutarnja daljina (Poranna dal, 2002) i Žene pisaca (Kobiety pisarzy, 2006), zbiór esejów Kraj citata (Koniec cytatu, 2007) oraz tom opowiadań Priča o malaksalosti (Opowieść o wyczerpaniu, 2010), tom prozy poetyckiej Imenjak (Imiennik, 1994), powieści: Svadbeni marš (Marsz weselny, 1997) – nagroda Związku Pisarzy Wojwodiny, Mrtva priroda sa satom (Martwa natura z zegarem, 2000), Madonin nakit (Biżuteria Madonny, 2003) – nagroda Fundacji Borislav Pekić, Adamova jabučica (Jabłko Adama, 2005) – nagroda Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności, Turnir grbavaca (Turniej garbusów, 2007) – nagroda im. Stevana Sremaca oraz Posmrtna maska (Maska pośmiertna, 2012). Powieść Madonin nakit uznano za jedną z dziesięciu najlepszych serbskich powieści napisanych po upadku muru berlińskiego i włączono ją do serii wydawniczej Sto slovenskih romana (Sto Powieści Słowiańskich) realizowanej przez wydawnictwo Arhipelag z Belgradu. Jego twórczość tłumaczono na języki: angielski, francuski, niemiecki, węgierski, polski, rumuński, słowacki, ukraiński, macedoński, bułgarski i słoweński. Mieszka i pracuje w Nowym Sadzie.

Bosiljka Žirojević Lečić: Kompozycje achromatyczne, technika mieszana,

poliptyk, 2012 r.

DRAGAN JOVANOVIĆ DANILOV

Nasza agora

I wtedy zjawiły mi się wyraźne przywidzenia.

Jestem archeologiem, który nie wie, czego szuka.

Obudziłem się w dworcowej poczekalni.

O piątej rano, kiedy świt rozgania ciemność

i budzi róże w oknach, poczekalnia jest

naszą agorą, greckim miejscem spotkań, gdzie

każdy przemawia do swoich przywidzeń.

Kobiety wszyscy mamy tutaj wspólne.

Na ławkach pokładły się ciała bezdomnych.

Z zatęchłej knajpy wyszedł oprych

i bykiem patrzy po dziwnych podróżnych.

Cyganka, rażąco młoda, wyciągnęła spod koszuli

pierś spiczastą jak gruszka i karmi dziecko,

aż zmorzy je sen.

Bolesne jest rozpoznanie w dworcowym szalecie –

oto widzę, że w lustrze nikt się nie odbija.

Żaden podróżny nie dotarł na miejsce, uciekinier

donikąd nie uciekł. Lata, gdy się wydawało,

że żyjemy, to płytkie korzenie, łatwe do wyrwania.

Nie zostało nic, co można by położyć na wagę.

Ta poczekalnia to nasza agora, nasz dom,

ale i dom bywa miejscem zesłania, gdzie tęsknota

jak równina wiedzie w ostateczny żal.

Nie można zdławić nieuchronnych słów,

ponieważ są ciche i trwałe jak czas.

Dlaczego zatem nie zabrzmiały tu?

Święte miejsce

W tym przeklętym małym miasteczku

ja też miałem swoje święte miejsce –

przytulne schronienie w cieple gołębnika,

gdzie w płochliwym nieładzie

mieszkały te ptaki, dla mnie bezimienne.

O świętej porze zmierzchu, gdy tajemnie

mieszają się fluidy dnia i nocy,

pod drżącymi gałęziami czereśni,

skrywającymi pół miasta

gruchały w ofierze czystej zmysłowości,

celebrując znane tylko sobie święto.

Niektóre żyły w smutku i milczeniu, nieledwie

jak starcy, powiedzmy gołąb i gołębica, wierna

zjawiskowa para, był wśród nich też szuja –

kradł ziarna, terroryzował resztę, rzucał się

nawet na koty i szczury, książęta ciemności

tego świata, niektóre podawały się za moich

przyjaciół, a znałem i takie, o których nie

skłamię, mówiąc, że były mi braćmi.

Cichy smutek, jak po skończonym stosunku,

ogarniał mnie, kiedy musiałem je, stare

i niedołężne, nosić po drabinie na górę

do gniazda albo gdy czasem któregoś

z nich znajdowałem tam martwego.

Powtarzam, ja też miałem swój ołtarz w przeklętym

małym mieście, w którym mnie nie kochano.

W chwilach samotności przed tym gołębnikiem

modliłem się, modliłem, choć nie wiem do kogo.

Dragan Jovanović Danilov – ur. 1960 w Požedze. Poeta, powieściopisarz, krytyk sztuki. Tomy poezji: Euharistija (Eucharystia, 1990), Enigme noći (Zagadki nocy, 1991), Pentagram srca (Pentagram serca, 1992), Kuća Bahove muzike (Dom muzyki Bacha, 1993), Živi pergament (Żywy pergamin, 1994), Evropa pod snegom (Europa pod śniegiem, 1995), Pantokr(e)ator (1997), Glava harfe (Głowa harfy; z Divną Vuksanović, 1998), Alkoholi s juga (Alkohole z południa, 1999), Koncert za nikog (Koncert dla nikogo, 2001), Homer predgrađa (Homer przedmieścia, 2003) Gnezdo nad ponorom (Gniazdo nad przepaścią, 2005), Memoari peska (Pamiętniki piasku, 2008), Moja tačna priviđenja (Moje wyraźne przywidzenia, 2010) i Vino s vulkana (Wino z wulkanu, 2012). Powieści: Almanah peščanih dina (Almanach piaszczystych wydm, 1996), Ikonostas na kraju sveta (Ikonostas na końcu świata, 1998). Mieszka w Požedze i Belgradzie.

OTO HORVAT

Paryż

Jest późno. Zamykają sklepy.

Dziecięce okrzyki jak ślepe myszy przecinają zmierzch.

Młody pomocnik rzeźnika jest zmęczony i szczęśliwy.

Wodą z cienkiego węża polewa podłogę, uśmiecha się.

Ze sklepu w dół bruku płynie rwący potok krwi.

Cyrk w Budapeszcie

Spójrz, ten słoń naprawdę

staje klaunowi na głowie.

Konie huśtają się na trapezie

i skaczą do szklanki wody

– publiczność rechocze.

Miotacz noży trafia dziewczynę

najpierw w jedno, potem w drugie,

a na końcu w trzecie oko.

Lwy rozszarpują połykaczy ognia

– publiczność tarza się ze śmiechu.

Pogromcy niedźwiedzi i tygrysów przeskakują

nad swoimi ulubieńcami ginącymi w ogniu.

Karły muskają biczami twarze widzów,

które pękają jak torebki czerwonych cukierków.

I wszyscy wyją ze śmiechu.

A śmierć do cyrku wcale nie zagląda.

Śnieżny dzień w Nowym Jorku

Czy potrafisz odczytać tę historię

nagich czarnych gałęzi na białym tle?

Pustych ławek w towarzystwie ciszy?

Śladów ludzkich stóp i sanek na śniegu,

którego tyle napadało w nocy?

Historię tej kobiety

zmierzającej z lewej w prawą stronę

ścieżką pokrytą udeptanym już śniegiem?

I historię mężczyzny

idącego tą samą drogą,

tyle że z przeciwnego kierunku?

Czy potrafisz odczytać ich jako powieść?

W kontekście szczęścia?

Czy potrafisz cieszyć się razem z nimi –

a nawet bardziej niż oni – z tego spotkania,

którego ty, postronny obserwator z okna,

w żaden sposób, ani czynem, ani myślą,

nie ukierunkowałeś ani nie przypieczętowałeś?

Wiersze są zainspirowane fotografiami André Kertésza.

Oto Horvat – ur. 1967 w Nowym Sadzie. Poeta i tłumacz z języka węgierskiego, niemieckiego i włoskiego. Tomy poetyckie: Gde nestaje šuma (Gdzie znika las, 1987), Zgrušavanje (Krzepnięcie, 1990), Gorki listovi (Gorzkie liście, 1990), Fotografije (Fotografie, 1996), Kanada. Gedichte (1999), Dozvola za boravak (Pozwolenie na pobyt, 2002), Putovati u Olmo (Jechać do Olmo, 2008), Izabrane & nove pesme (Wiersze wybrane & nowe, 2009). Autor powieści Sabo je stao (Sabo się zatrzymał, 2014), która w 2014 roku znalazła się w ścisłym finale prestiżowej nagrody czasopisma „NIN”. Mieszka we Florencji.

DEJAN ILIĆ

Martwe miejsce

Już tylko nieliczni przechodnie,

o łagodnych spojrzeniach, spowolnionych

krokach, mówili o tym,

że było, że jest życie tutaj

i że za ulicą ciągnie się druga

ulica, a tam, dalej, zupełnie

daleko, także pola, zielone i

świeże jak na fotografiach,

dzięcięcych rysunkach.

Było szczęście w tych zniszczonych domach,

zapuszczonych podwórkach, szczęście

i słońce.

Zabrakło woli, by wyruszyć dalej,

a może byłem już gdzie indziej,

w martwym miejscu, które oddychało

zamiast mnie.

Dla

Chciałbym cofnąć czas, do tego miasteczka,

kiedy mnie nie było, przynajmniej nie tu.

Widzieć obraz morza, w tle mieć tony fali,

podkówkę zatoki,

gdzie się wychowałaś.

Być może wówczas odnalazłbym to,

czego dziś brakuje. Pełnię Twego ciała,

które mi umyka, w sieci gestów

czy chybionych słów.

Spotkałbym Cię na pewno

znów, po tylu latach,

zatopioną w myślach, które nie są twoje,

znalazłszy się w miejscu, które nie jest moje.

Dejan Ilić – ur. 1961 w Travniku. Poeta i tłumacz z języka włoskiego i francuskiego. Tomy poetyckie: Figure (Figury, 1995), U boji bez tona (W kolorze bez głosu, 1998), Lisabon (Lizbona, 2001), Duvanski put (Droga tytoniowa, 2003), Kvart (Osiedle, 2005), Iz vikenda (Z weekendu, 2008), Linije bega (Linie ucieczki, wiersze wybrane 1995-2008; 2011) i Katastar (Kataster, 2013). Mieszka w Belgradzie.

Bojan Novaković: Personification, akryl na płótnie, 90 x 100 cm, 2013 r.

NENAD JOVANOVIĆ

Żyć nowocześnie, umrzeć staroświecko

Błękitny dom zarósł tasznikiem.

Koniec z zagładą i ogładą:

horyzont opiera się na dwóch

złocistych termosach.

Definicje w opasłych tomach szepczą:

same sobie loczki kręcą, muskają się.

Mówimy wyłącznie o zmroku,

głosami wilgotnymi, zielonkawymi.

Przypominamy przodka, który złuszczył dni

w szkarłatnym cieniu swego nosa.

To człowiek światowy: pola

tasznika wysadził w powietrze.

Jego pociemniały portret co dzień

rano wykwita bąblami w innym miejscu.

Najwspanialszy wynalazek

Wszedłem do swojego pokoju w Belgradzie.

Na ścianie naprzeciwko biblioteki na gwoździu

wisiały noworoczne bombki.

Na drugim – zatrzymany zegar. Byłem

zawiedziony, że jedyna ruchoma część

inwentarza wita mnie bezwładnie.

Lecz ten zawód od samego początku był

nieświeży niczym powietrze w pokoju:

jakby pochodził z czasów, kiedy bateria

w zegarze dopiero się wyładowywała,

a tamten rok – na jego przywitanie kupiliśmy

bombki – trwał.

To było spóźnione, wyziębłe uczucie, które

nie zrodzi serbskich wierszy, pomyślałem,

co najwyżej serbską ortografię. Przez okno

widziałem szarą okolicę, pełzła w stronę

końca wiosny, maskując przeczucie,

że nawet pory roku – a co dopiero zdania –

nie będą toczyły się wiecznie.

Pozwól

że coś ci powiem: skończoność

to najwspanialszy wynalazek naszego narodu,

o wiele lepszy od wynalazków Nikoli Tesli, tego

agenta Elektroenergetyki,

która – pies jej mordę lizał – o mały włos

znów nie podniosła cen.

Die Welt

Chłopiec, lat osiem.

Pupilek planety.

W ortopedycznych butach (przy

wyjściu z tramwaju).

Z niewidzialnym glejtem

na buziaka (w tylnej

kieszeni). Och

obroty, och

Kusztyk, kusztyk... (W

przejrzystość, której nie ujawniają ani „ja”, ani „ty”).

Nenad Jovanović – ur. 1973 w Belgradzie. Poeta, prozaik, dramatopisarz. Tomy poezji: Frezno (Fresno, 1993), Welt- (1994), XIX (1996), Ignjat (1997), Bela imena (Białe imiona, 2000), Bolest vožnje (Choroba lokomocyjna, 2002), Živeti na moderan i umreti na starinski način (Żyć nowocześnie, umrzeć staroświecko 2004), Lice mesta (Miejsce zdarzenia, 2007), Delfini (Delfiny, 2014). Mieszka w Belgradzie.

Bojan Novaković: Iluminations, akryl na płótnie, 90 x 100 cm, 2013 r.

VOJISLAV KARANOVIĆ

Widzenie

Dopiero teraz

wyraźnie widzę,

że nagie gałęzie

przykryte śniegiem

przypominają

żebra z kręgosłupa

i że wiatr

który strząsa

śnieg

na ziemię

ma miły dotyk.

Gdyby mnie pogłaskał,

zadrżałbym.

Na wysokościach,

jak słodkie krople

na podniebieniu,

topnieją chmury.

O mroźnym poranku

osłodzonym miodem,

gdy paznokieć nacina

skórkę pomarańczy,

przy gorącej herbacie

na wskroś

wyraźnie widać świat.

Każdy kawałek.

Łódź

Twój biały kadłub sunie po wodzie. Wyglądasz

Jak niesiona nurtem rzeki. Na dnie masz jednak

Wmontowany silnik, który wprawia cię w ruch

Spokojnym, równomiernym rytmem.

Mogę powiedzieć: oto łódź.

Mogę powiedzieć: ta łódź płynie rzeką.

Albo: zabierz mnie stąd. Możesz być dla mnie

Symbolem, metaforą, drgnieniem

Świadomości albo języka. Opisuję

Twój biały kadłub, zestawiając go

Z łabędzim ciałem.

Dźwięk silnika jest dla mnie białym pierzem

Wyskubywanym z rozdygotanego ciała.

Powinno być mi miło, powinienem poczuć się bezpiecznie,

Przecież stoję na suchym, nieruchomym brzegu.

Ale twoje ciało znika, odsłonięte,

Wstydliwie drżąc w swojej nagości,

Więc powinienem chyba poczuć smutek, coś niejasnego

Z powodu pierza

Unoszącego się w powietrzu i z powodu rzeki

Niespodzianie pustej.

Błogość

Pod opuszkami palców

drży złoty meszek

powietrza.

Tak samo w nocy

ledwie słyszalnie

pękają gwiazdy,

gdy czyjaś dłoń,

sunąc łagodnie

po ciemieniu nieba,

gładzi kosmyki

splecionych włosów:

gwiazdozbiory.

Vojislav Karanović – ur. 1961 w Suboticy. Ukończył studia na kierunku literatury jugosłowiańskiej i światowej na uniwersytecie w Nowym Sadzie. Pisze poezję i eseje. Jego wiersze były publikowane także poza granicami Serbii. Otrzymał liczne wyróżnienia i nagrody literackie. Pracuje jako redaktor w Radiu i Telewizji Serbii (RTS). Mieszka w Belgradzie. Wydał tomy poetyckie: Tastatura (Klawiatura, 1986), Zapisnik sa buđenja (Zeszyt przebudzeń, 1989), Živa rešetka (Żywa krata, 1991), Strmi prizori (Strome obrazy, 1994), Sin zemlje (Syn ziemi, 2000), Svetlost u naletu (Światłość w natarciu, 2003), Dah stvari (Dech rzeczy; wiersze wybrane, 2005), Naše nebo (Nasze niebo, 2007) i Unutrašnji čovek (Człowiek wewnętrzny, 2011). Opublikował również zbiór esejów Oslobađanje anđela (Wyzwalanie anioła, 2013).

MARIJA KNEŽEVIĆ

Początek kartografii

Być rzeczą

bezużyteczną.

Być rzeczą, która z czasem zyskuje na wartości,

choć nikt nie wie dlaczego.

Pozwolić nazywać się

elementem dekoracyjnym.

Słyszeć, że jest się fanaberią.

Słyszeć, że jest się koniecznością.

Oddychać dla siebie.

Zmieniać właścicieli.

Nie mieć właścicieli.

Być przedmiotem

zachwytu.

Przemieszczać się,

ale nie migrować.

Być akurat.

Być łodzią.

Z twarzą zwróconą ku dnu być

na dwu końcach głębi.

Zostawić ślad

nietrwały.

Wpływać.

Wypływać

w ten sam sposób.

Być kochanym w portach.

Być łodzią.

Kochać

większość życia na otwartym morzu

śnić o portach.

Nie czekać. Chadzać

zawsze tą samą ścieżką

od portu do niej.

Plątać się w sieciach na pokładzie.

Ładunek zmieniać w opowieści.

Być łodzią.

Nieść się z lekkością.

Być jak brat. Dla wszystkich.

Mężczyzn, kobiet, alg,

tygrysów polujących na jelenie,

lotosów w ukryciu własnych łez,

wysp, jaskiń z przynajmniej jedną

niezbadaną komnatą.

Koligacić się.

Kochać cię

i nigdy się o tym nie dowiedzieć.

Być zawsze niespodzianie

nową radością i nagłym bólem.

Być poza istnieniem.

Kroplą

na twojej skórze –

wspomnieniem dotyku.

Jedną, i z tej jednej drugą.

Być w zasadzie nigdy.

Być teraz.

Pojedynczo w drodze.

Marija Knežević – ur. 1963 w Belgradzie. Poetka, prozaiczka, eseistka i krytyczka literacka. Przekłada z angielskiego. Wydała tomy poetyckie: Elegijski saveti Juliji (Elegijne rady dla Julii, 1994), Stvari za ličnu upotrebu (Rzeczy osobiste, 1994), Doba Salome (Czas Salome, 1996), Moje drugo ti (Moje drugie ty, 2001), Dvadeset pesama o ljubavi i jedna ljubavna (Dwadzieścia wierszy o miłości i jeden miłosny, 2003), In tactum (2005), Ulicznice (2009; Uličarke, 2007), który w 2010 roku był nominowany do nagrody Europejski Poeta Wolności, oraz Šen (Shen, 2011). Poza tym jest autorką zbioru krótkich esejów Knjiga utisaka (Książka skarg i wniosków, 2008) i opowiadań Fabula rasa (2012). Po polsku ukazała się także jej powieść Ekaterini (2008).

TOMISLAV MARKOVIĆ

Bogowie muszą być szaleni

Herkules w browarze dźwiga worki.

Sfinks układa anagramy i krzyżówki.

Syzyf ma przymusowy urlop.

Dionizos popadł w alkoholizm.

Eros onanizuje się w łazience.

Apollo porozbijał wszystkie lustra

po trzynastej operacji plastycznej.

Wenus dostała raka piersi i raka szyjki macicy.

Atena tępo gapi się przed siebie –

właśnie nakręciła swoje pierwsze porno.

Prometeusza skatowali strażacy.

Zeus na zawsze odjechał na białym koniu.

Zapasy z aniołem

Codziennie rano sprzątam po sobie:

resztki snu wyrzucam do kosza

z oczu przeganiam złe duchy, z głowy węże

z twarzy ściągam obcą skórę

z pościeli strząsam cudze kości

W łazience zmywam z oczu mrok:

kawał szkła na ścianie służy mi za lustro

Odprawiając co rano wciąż ten sam rytuał

czuję się jak kapłan który stracił wiarę

Gorąca woda paruje nad zlewem –

tak moje gesty opuszcza znaczenie

Nie wiem czy się kiedyś zjawisz;

niewiedza to czczość i udręka ducha

Czy aniołowie dotrzymują słowa

czy są niestali jak stworzony świat?

I czy w lustrze z pary

może zapalić się płomieniem twarz?

Jeżeli nie umiera ziarno

Kiedy stanie słońce nad Gibeonem

jak na żarzące się w ogniu węgle

położę stopy na tej tarczy

bijącej z nieba żarem

Gdy z ostatniej najmniejszej komórki

wyparuje wszystka woda

gdy rozwieją się gęste mgły pozorów

i zmaleje objętość ciała

znajdę miejsce w ziarnie żyta

Wielki siewca wrzuci mnie do ziemi

wypuści kiełki niewiadoma

Tomislav Marković – ur. 1976 w Belosavcach. Poeta, aforysta, satyryk, krytyk literacki. Współpracownik czasopisma „Beton”. Tomy poezji: Sneg na ispitu zrelosti (Śnieg na egzaminie dojrzałości, 1999), Rvanje sa anđelom (Zapasy z aniołem, 2003), Vreme smrti i razonode (Czas śmieci i rozrywki, 2009). Mieszka w Belgradzie.

PETAR MATOVIĆ

Armagedon

Niedługo przed zamknięciem

W martwym punkcie knajpy

Nad szklankami niedopitej wódki

Mieniącymi się jak złoto

Jego ciało jak mielizna

Na której osiadł wrak

Jezusa

O Chrystusie

A więc: zdarzenia przesunięte w noc, do organizmu.

Bezszelestny tok czerwonych krwinek, świetliki

rozsiane bez ładu, czule muskające

organy niczym drobnica elektronów.

Iskry snopem tryskające z kuźni.

A teraz jest zima. Nie wychodzę z domu, w kącie

sterta zarzuconych książek. Świat zewnętrzny

ledwie się przedziera, jak dźwięki z filmu. Pająk

rozgnieciony na stole. Znak w kurzu. Harmonia

codzienności. Opary kawy. Nic.

W genach zapisany został układ kości

wykrzywionych przed ekranem. I palców

zawisłych bezradnie nad gąszczem klawiszy.

A może ty to tylko ślepy link, ulica

bez wyjścia, wpadka architektów.

Pocałunek: odcisk warg na szklanym czole,

czujesz ciepło: twój komputer to mały Jezus,

chrystusek do intymnego użytku.

Petar Matović – ur. 1978 w Užicu. Absolwent serbistyki na uniwersytecie w Belgradzie. Uprawia poezję i eseistykę. Wydał trzy tomy wierszy: Kamerni komadi (Utwory kameralne, 1996), Walizki Jima Jarmuscha (2011; Koferi Džima Džarmuša, 2009; wydanie katalońskie: Les maletes de Jim Jarmusch, 2013) oraz Odakle dolaze dabrovi (Skąd przychodzą bobry, 2013). Publikuje w czasopismach: „Polja”, „Letopis Matice srpske”, „Koraci”, „Beogradski književni časopis”, „Sarajevske sveske”, „Zarez”, „Književni magazyn”, „Quorum”, „Fragile”, „Portret”, „The Cafe Review” i in. Jego wiersze ukazały się również w kilku antologiach. Tłumaczone były na język polski, kataloński, niemiecki, francuski i angielski. Jest laureatem nagrody stowarzyszenia Treći trg w kategorii poezja. Tom Odakle dolaze dabrovi powstał podczas pobytu w Krakowie w ramach programu stypendialnego „Gaude Polonia” 2013.

Danijel Babić: Dziewczyna na krześle, 70 x 50 cm, atrament na papierze, 2006 r.

MARIJA MIDŽOVIĆ

Radość i szczęście

Moi mężczyźni są

oziębli. Pielęgnują kolonialne

nawyki. Nieogoleni i nieobrzezani.

Więdną w europejskich

monastyrach. Schodzą

w dół rzeki, inni niż

uduchowieni ludzie renesansu.

Grzech jest tu

wstydem, a to

żaden grzech.

Patrzę na boga. Redukuję.

Włosy człowieka,

pięćdziesięciolatka.

Świat je

stworzył, wiadomo,

by znalazł

sobie matkę.

Daję negatywne

rezultaty. Imię męskie

Maria.

Czuć ode mnie

ziemią.

Jak zostałam ojcem

Zima lwa:

chciała, żebym zrobiła dziecko.

Cesarza Trajana, Madame Tussaud,

Pasoliniego.

Wiedziała, że martwe usta

nie mówią. Zamiatała

rzeczy pod dywan.

Żebym nie

posiadła tajemnicy.

Zaglądała do garderoby:

Widziała tłuczenie jaj

tak zwanych szkodników.

Zgasiła papierosa

w połowie. Czysta.

Zachowała płeć.

Siedziała na krawędzi basenu.

Deflorowała. Była pewna.

Suicide blonde

Walc nigdy nie

był niewinnym wirowym

tańcem.

Handlu żywym towarem

z wielu powodów nigdy

nie powstrzymano.

Z wdziękiem mówisz rzeczy

śmiertelnie poważne. Biały

człowiek regularnie gubi się

na kongijskich bezdrożach.

Magistrale obecnej stolicy

po bokach zarastają puszczą.

Akwarium, gęsie pióra, podpaski.

Okropna biała magia

Fałszywa apokalipsa.

W wiecznym strachu,

że rozgniewane Muzy

mnie nie pocałują.

Widzę twoje imię

w gazecie i boli

mnie brzuch.

Marija Midžović – ur. 1960 w Zemunie. Dziennikarka i pisarka, redaktorka naczelna czasopisma „Književni magazin” („Magazyn Literacki”), będącego organem Związku Literatów Serbskich. Wydała tomy wierszy: Beogradska sirotica (Belgradzka sierota, 1997) i Poludragi (Półszlachetny, 2010). Pisze również prozę.

SAŠA RADOJČIĆ

Muzyka kameralna

kiedyś ludzie wiedzieli, co i jak.

upadki, a tym bardziej powstania

przeżywali hucznie. co należało

świętować, świętowali bez względu

na ofiary. czasem nawet ofiary

świętowali. czasami muzyka

dosięgała boga. nie było można

zniknąć po cichu, niewidocznie (kropla

po kropli). a my, mówię bez przekonania,

by mnie słuchano, nie będziemy grać

w wielkiej orkiestrze. nasze dźwięki

potrzebują granic, ścian tego pokoju,

skóry tego ciała. słów jakiegoś języka.

Wyjście, lata wojny

najpierw chmury

i deszcz

zasnują zdradliwą jasność,

słońce, prawdę. potem

spadnie śnieg, zapomnienie

na sprawiedliwość dziejową.

będzie zimno i

aromatycznie.

wtedy wyjdę.

zobaczę: nad jedną stroną podwórka

uskrzydlony łabędź. nad drugą

miecznik i pies.

oszczędne, doskonałe obrazy

wolne od wszelkiej mowy,

puch rwany wiatrem.

pełna doskonałość! – zmienia się

tylko jej układ i kształt,

oczy świata

są obojętne.

Mówię przez łzy

jestem drobnym deszczem,

kurzem, siedliskiem insektów,

czarnym okiem, które łypie z boku.

gdziekolwiek pójdę, świat się starzeje.

zasłony mają kolor dymu.

piętrzy się papier i znak.

nic, tylko ze skóry

wyskoczyć i zapłakać

(jak zdradzony książę, okradziony

lichwiarz). ach, gdyby tak

mogło być inaczej. gdybym

urodził się uczony,

wypił lek.

i czego będziemy uczyć

pokolenia? eh, jakie bohaterskie

sceny ozdobią nam ściany?

na jakim kołku zawisną,

gdy wrony będą dziobać oczy?

z duszy na maszcie

słowo

z trudem wyciśnie łzę.

Saša Radojčić – ur. 1963 w Somborze. Poeta, krytyk i eseista. Tomy poezji: Uzalud snovi (Sny na marne, 1985), Kamerna muzika (Muzyka kameralna, 1991), Amerika i druge pesme (Ameryka i inne wiersze, 1994), Elegije, nokturna, etide (Elegie, nokturny, etiudy; wiersze wybrane i nowe, 2001), Četiri godišnja doba (Cztery pory roku, 2004) i Cyber zen (2013). Mieszka w Somborze i Belgradzie.

OBREN RISTIĆ

Przed odejściem

Już sto lat na moich barkach

ciąży trud praojców.

Na wysypisku tej części Bałkanów

lata płyną cicho, szybko idzie starość.

Cały wiek, a nawet dłużej, mój dziadek

przesiedział w konopiach przy płocie.

A teraz przed odejściem

z pożółkłych papierów wymazuje miedze.

Zamiast spisać testament, snuje gawędy

co najmniej na dwie książki.

Pod progiem

długo żegna się z wężem

i prosi go, by pilnował domu.

Synowie, przez wieki wierni panu,

co zbudują – zostaje zniszczone.

Przeznaczeni na wielką ofiarę

wszyscy wnukowie są już wmurowani.

Powołanie nowych władz gminnych

Daleko na wschodzie, w Serbii, być może

Jak na jakiejś wyspie sinej

Znowu czytam Jesienina, Puszkina

I pobożnego Fiodora Dostojewskiego.

Ach, ci rosyjscy męczennicy!

Ach, rosyjscy pisarze – najwięksi na świecie!

W szpitalu miejskim mój dziadek krzyczy

I wysłużony osiemdziesięcioletni członek

Wystawia

Żeby ktoś cewnik wsunął mu w woreczek.

Wszędzie jest mokro,

Po prostu fantastycznie!

W sali galowej miejskiego ratusza

Pod koniec lata wielce uroczyście

Naród powołuje nowe władze gminne.

Ach, ten serbski naród!

Serbski naród!

Obren Ristić – ur. 1960 w Tijovacu. Poeta, redaktor czasopisma „Bdenje” (Czuwanie) i „Istok” (Wschód). Członek Stowarzyszenia Pisarzy Serbii. Wydał tomy wierszy: Sređivanje utisaka (Porządkowanie doznań, 1996); Na wschodzie, w Serbii (2012; Na Istoku, u Serbiji, 2002), Uznemireni su sveti ratnici (Święci wojownicy są zaniepokojeni, 2006, 2008); Istočno trojstvo (Wschodnia trójca; z Zoranem Vučiciem i Radą Vučkoviciem, 2007); Gospod je veliki poeta / The Lord is a Great Bard (Pan jest wielkim poetą, wydanie serbsko-angielskie, 2009); Venac Tvorcu (Wieniec dla Stwórcy, 2009, 2010); Odlewanie wiersza (2010; Livenje pesme, z Dejanem Bogojeviciem i Olgą Lalić-Krowicką) oraz Sutrašnji varvari (Jutrzejsi barbarzyńcy, 2014). Jego wiersze były przekładane na język rosyjski, polski, bułgarski, macedoński, armeński i angielski. Laureat nagród poetyckich: im. Milana Rakicia (2010), im. Zmaja Ognjena Vuka (2010) oraz nagrody „Zlatna struna” (2011). Mieszka w Knjaževcu we wschodniej Serbii.

ANA RISTOVIĆ

Podziemna miłość

Kiedy się wprowadziliśmy,

w połowie byliśmy w ziemi

a w połowie nad nią –

mieszkanie w suterenie z widokiem na ogród

pełen brzoskwiń i wiśni w rozkwicie.

Wiedzieliśmy, że za mocne światło przeraża nadgniłe ciała

i usuwa wilgoć, którą można dzielić tylko we dwoje.

Leżeliśmy więc nadzy w zimnym pokoju

i ślizgaliśmy się po sobie,

wymieniając małe podkarmiane śmierci

jak swetry, w których mole

już dawno złożyły swe jaja.

Kiedy się wprowadziliśmy, powiedziałeś:

„Niektórym książkom trzeba pozwolić sobie ulżyć”,

i na półce w toalecie, pionowo

do podziemnego świata,

postawiłeś listy Joyce’a do Nory.

„Niektóre sny trzeba poskromić”, dodałam

i obok zagłówka, niczym kopię,

wetknęłam Zarys rozpadu.

Kiedy się wprowadziliśmy,

trochę pod ziemię i trochę nad nią,

jak Ariadna pociągnęłam sznur pępowiny,

który przy urodzeniu trzy razy

oplótł ci szyję.

A ty moje pół kilograma

dzielące mnie kiedyś od inkubatora,

obróciłeś w siłę najdroższego mi ciążenia,

którego zabrakło biedaczce ziemi,

by mnie do siebie przycisnęła.

Byliśmy dwoma pękniętymi łodziami,

z których latami wybierano wodę

i oddawano ją morzu.

Dzisiaj jesteśmy szczelinami,

z których wyrastają dwie łodzie

i choć znają granice,

wciąż w ciszę unoszą wiosła.

Już nie wspinamy się na palcach,

by zobaczyć niebo:

wierzymy, że to ono pożycza od nas

raz bezmiar, a raz nicość.

Gnicie to przywilej dojrzewania, kochanie;

nad ziemią i w ziemi,

ta sama przyjemność, ta sama wymiana.

Rzecz

(strach przed komputerem)

Promieniuje. Widzi cię tam, gdzie

samego siebie jeszcze nie widziałeś.

A co pomijasz, zachowuje w pamięci.

Podsuwa pod nos, z wyczuciem,

pęsetą. Jak gdyby nigdy nic.

I oto nagle rzuca wszystko naraz.

List do kochanki, szefa i przyjaciela

wygląda tak samo. Piszesz coraz więcej,

a najwięcej ciebie jest w przecinkach,

jeśli w ogóle są.

Im więcej piszesz, tym większy jest

strach, że z kimś się spotkasz.

A już opisałeś wszystkie części ciała.

Już powiedziałeś: kocham cię.

Twoja twarz odbija się w ekranie

i wygląda jak zdjęcie rentgenowskie.

Same kości.

A to, co było spojrzeniem,

mierzy się głębokością czarnych dziur.

Z nich wyrastają małe dzieci

wielkości ziarenka fosforu, które

świeci, ich pieluchy zresztą też.

Dzieci nieświadome, że może być lepiej.

I już pachnie siarką.

Około zera

My, kobiety niezależne.

Wyczekując nowej miłości,

astmatycznie dyszymy. Żywimy się tabletkami

złamanych postanowień. Pogrążamy się

w oparach mętnych marzeń.

Dwadzieścia cztery godziny na dobę do bólu kochamy się

z migreną

i wybaczamy jej, bo jest rodzaju żeńskiego.

Niezależne. Swoim mężczyznom

gotujemy dania, których nauczyli nas

ich poprzednicy.

Makarony w kształcie łechtaczki.

Ketchup, który ścieka jak menstruacyjna krew

i wróży lizanie, lecz tylko talerza.

Mimo to ciągle wierzymy w łuki triumfalne

rozpięte między łóżkiem

a kuchennym stołem.

Puszczamy im muzykę, której słuchałyśmy,

tracąc niewinność i dziewictwo.

Wśród zmysłowej bielizny

sentymentalnie przechowujemy komplety

z niewidocznymi śladami spermy poprzedników.

Kołyszemy biodrami, jak byśmy rozkręcały młyn,

a po pewnym czasie toczy nas

już tylko lepka żółć.

I mówimy, że nie wierzymy już

we wspólne powietrze,

które można dzielić między ustami,

a coraz częściej braknie nam tchu.

Mówimy też, że pralkę włączamy

tylko po to, żeby na niej

odbyć udany stosunek.

A w programie prania wstępnego i wirowania

coraz częściej pierzemy nie majtki,

a kawałki własnej zmizerniałej skóry.

Kobiety niezależne. Cenzurujemy

swoje przesadnie miękkie słowa.

Popieramy rewizję uczuć i teorię,

według której najpierw powstała niewinna Ewa,

a Adam ugryzł trujące jabłko,

bo chciał, by Bóg

dorobił mu z węża jeszcze dwa fallusy:

myślał, nieszczęsny, że jeden

mu nie wystarczy.

Niezależne, mówimy, jak nigdy dotąd.

A w samotne noce między wąskie wargi

coraz częściej zapuszczamy cudowny paluszek,

jak byśmy nabijały karabin, który nie chce odpalić.

I uśmiechamy się tęskno przez sen bez marzeń.

I ręce nasze są bezpieczne, gdy toczą kręgi

około miękkiego zera.

Ana Ristović – ur. 1972 w Belgradzie. Poetka, prozaiczka, tłumaczka. Tomy poetyckie: Snovidna voda (Snowidząca woda, 1994), Uže od peska (Sznur z piasku, 1997), Zabava za dokone kćeri (Rozrywka dla niemrawych córek, 1999), Život na razglednici (Życie na pocztówce, 2003), Oko nule (Około zera, 2006), P. S. (2009, wiersze wybrane) i Meteorski otpad (Odpad meteoryczny, 2013). Mieszka w Belgradzie.

MAJA SOLAR

Poetyka sińców

twoja mama wychodziła

za mąż sześć razy

przepraszam że ci nie powiedziałam

od razu

zresztą nikt cię nie upoważnił

więc nie masz prawa

nieprawa

tania chińska laleczko

do bicia i ciemnych pręg na szyi

burlesko z przepalonego karmelu

twoja mama to twoja kotka

karmisz ją mionami i protonami

chodzi do elitarnego liceum

i trochę przypomina mnie

kiedy byłam mała

i jeszcze jedna – też twoja mama

jak mówi stare męskie przysłowie

takie są obowiązki kobiety

dojrzałaś do roli

więc włóż tłusty fartuch

i powiedz mi to czule

delikatnie dotknij

otwórz nowy folder

nawet nie wiesz jaka jesteś piękna

z tymi posiniaczonymi kolanami

księga upiększania

napisała cię wytłuszczonym pismem

mamie

na pamiątkę

Ocean – prekoncepcja

ruchy jakbym machała płetwami

szamocę się w płynie mózgu świata

chlup

chlup

przeciekam

szybuję po wodzie

turkusowieję do ciebie...

ciebie którego jutro

wymyślę jako boga oceanu.

mogłabym leczyć syrenim śpiewem

lecz słonym welonem zamgliłam

miasto niczym parostatek

hu huuuu...

oniemiały zbłąkane wodorosty głosów...

tak, jeszcze jutro to wszystko

wymyślę i padnę

plackiem w twój ocean

Hobbes

mięso śmierdzi

zwłaszcza drób i wołowina

jedynie ryba unosi zapach mórz i rzek

ale nieeeeee

lepiej nurzać nóż we krwi

i rozkrawać kłapiąc kłami

wtedy dopiero widać kto jest komu

wilkiem

auuuuuuuuuj z wami

Maja Solar – ur. 1980 w Zagrzebiu. Poetka, teoretyk sztuki i aktywistka. Magister filozofii. Członkini redakcji czasopism „Polja” (Pola) i „Stvar” (Rzecz) oraz współtwórczyni kolektywu „Gerusija” (Geruzja). Wydała tom wierszy „Makulalalalalatura” (2008), za którą otrzymała Nagrodę Branka (Brankova nagrada). Mieszka i pracuje w Nowym Sadzie.

SRĐAN VALJAREVIĆ

Tam z tyłu

Pojechałem tam służbowo, między bloki,

ostatnie wieżowce już za miastem.

Zrobiłem swoje, zabrałem faktury

ze sklepu i zostałem

w tamtym miejscu.

Nie chciało mi się wracać.

Usiadłem na blaszanym kuble.

Siedziałem i patrzyłem: piasek, jakieś krzaki.

Niebo, wszędzie pełno pojedynczych śmieci.

I wrony.

To wszystko, co wygląda lepiej,

gdy wiesz, że ktoś jest obok ciebie.

A tam były tylko ptaki,

tylko one odwracały uwagę.

To straszne.

Przecież wrony w żaden sposób

nie mogą ci pomóc.

Ale nie masz wyjścia. Skoro tam trafiłeś.

Do wron, śmieci. Na wygwizdów z piasku.

Powiedz, ile jesteś wart.

O ile jest lepiej, gdy cię nie ma.

Życie

Zjawił się nagle na krawędzi skały,

ponaddziesięciometrowej, ostro ściętej

aż po kamienie wystające z brzegu. Chciał zejść,

przednią nogą zrobił krok do przodu, w przepaść.

Duży biały pies.

Krzyknąłem do niego, jakoś niewyraźnie, zacząłem

machać rękami. Dwie dziewczyny i chłopak, którzy

tuż pod nim siedzieli na brzegu, zerwali się

z ręczników. Jedna z nich zaczęła wrzeszczeć:

„Nie, nie, nie!”. Pies na chwilę zamarł,

ale wyglądało na to, że jest już za późno, że ciężar

ciała przeniósł już na przednie nogi. Dziewczyna

krzyczała, drżąc na całym ciele. Chłopak pobiegł

do schodów oddalonych o pięćdziesiąt metrów od

miejsca, gdzie stał ten pies. Było widać, jak drobne

kamyczki osuwają się w kurzu spod przednich łap

tego dużego białego psa. I nagle, w jednej chwili,

w której kto wie, co ten pies poczuł, coś, jakaś siła

pociągnęła go i cały ciężar przerzuciła

z przednich nóg, ze śmierci, na tylne,

w ogon, zad, w życie. Serce i krew.

Wtem dopadł go chłopak i mocno przytulił,

po schodach zeszli razem na brzeg.

Pies wywiesił język i pobiegł w ocean, pognał

przez mieliznę, by zaraz wrócić z deską w pysku.

Położył ją na rozgrzany piasek, otrząsnął

wodę z gęstej sierści i

głośno zaszczekał.

Srđan Valjarević – ur. 1967 w Belgradzie. Poeta, prozaik. Dotychczas wydał: List na korici hleba (Liść na skórce chleba, 1990), Džo Frejzer i 49 pesama (Joe Frazier i 49 wierszy, 1992), Ljudi za stolom (Ludzie za stołem, 1994), Zimski dnevnik (Dziennik zimowy, 1995), Džo Frejzer i 49 (+24) pesama (Joe Frazier i 49 (+24) wierszy, 1996), Dnevnik druge zime (Dziennik innej zimy, 2005) oraz powieść Komo (Como, 2006). Jego teksty tłumaczone były na szwedzki, francuski, angielski, niemiecki, macedoński, hiszpański, włoski, albański, słoweński i bułgarski. Za powieść Dziennik innej zimy w marcu 2006 roku otrzymał nagrodę im. Biljany Jovanović fundowaną przez Serbskie Towarzystwo Literackie. Międzynarodowe jury Wschodnioeuropejskiej Nagrody Literackiej wybrało Dziennik innej zimy spośród 500 utworów z 10 państw, uznając go za jedno z 10 najlepszych dzieł literackich 2006 roku. Natomiast powieść Como, przełożona na dziewięć języków europejskich, zdobyła nagrodę im. Stevana Sremaca (2007) oraz Le prix des Lecteurs w Tulonie (2011).

Bosiljka Žirojević Lečić: Układ gruntu III, grafit na czarnym papierze, 70 x 50 cm, 1999 r.

Słowo od tłumacza

Historia niniejszej antologii sięga początku 2011 roku. Wtedy Żaneta Nalewajk przysłała mi maila z pytaniem, czy nie podjąłbym się przekładu stu wierszy autorstwa dwudziestu pięciu współczesnych poetów serbskich urodzonych w latach 1960-1980. Wieczorem tego samego dnia teksty były już u mnie, a nazajutrz zacząłem je tłumaczyć. Miałem trzydzieści lat i przed sobą do zapłacenia niemało frycowego. Dzisiaj wiem, że wówczas porwałem się z motyką na słońce. Praca zajęła mi przeszło rok. Sto wierszy, w tym klasyczne sonety, w około czterysta dni. Jeden wiersz w niecałe sto godzin. Mało to czasu czy dużo? Według mnie mało, bardzo mało.

Teksty najpierw zredagowała Żaneta, za co w tym miejscu składam jej szczere podziękowanie, wyboru zaś dokonali redaktorzy pisma „Akt” z Valjeva w zachodniej Serbii. Przygotowano kilka egzemplarzy sygnalnych, lecz druk książki z racji najróżniejszych zawirowań został wstrzymany. Przekłady na długie miesiące poszły do literackiego czyśćca, dokąd raz po raz zaglądałem, poczytywałem je, sprzeczałem się z nimi, zmieniałem i przywracałem dawne wersje. Przez ten czas jedne zdążyłem polubić, a drugie znienawidzić. Dlatego bardzo ucieszyłem się, kiedy redaktorzy „Akcentu”, pod których opiekuńcze skrzydła trafiła w końcu ta poezja, skrócili wybór do piętnastu autorów. Dzięki temu teraz wierszy jest mniej, ale nie ma wśród nich utworów słabych. Czy w przekładzie na język polski brzmią one dobrze, czy są wierszami akurat, niemal czy niespełna – to niech oceni czytelnik. Według mnie nie muszą się podobać, ważne, żeby – jak pisał klasyk – „ktoś coś z nich miał”.

Mimo że inicjator wydania „Serca i krwi” Jarosław Wach, któremu zawdzięczamy także brzmienie tytułu, dał mi możliwość wpływu na kształt książki, wolałem niczego nie dodawać i pozostać przy jego wyborze. Przez tych parę lat doznałem wprawdzie kilku literackich olśnień i nieraz rzeczywiście były to olśnienia wywołane poezją serbską, lecz myślę, że na autorską antologię jest jeszcze za wcześnie. Do tego trzeba więcej czasu, więcej lektur i więcej doświadczenia, mówiąc krótko: trzeba armat – tych z anegdoty o Napoleonie. Dlatego chciałbym, żeby „Serce i krew” było odczytywane jako dzieło pracy zbiorowej, w którym mnie przypadło w udziale tylko i aż tłumaczenie.

Prezentowani w książce autorzy należą do dwóch, a może i trzech generacji. Wydaje mi się, że starsi bardzo różnią się od młodszych. Dzieli ich nie tylko sfera pokoleniowych przeżyć, ale również sposób wypowiedzi, łączy natomiast doświadczenie schyłkowego socjalizmu, późniejszej eksplozji nacjonalizmu i początków kapitalizmu. Świat zewnętrzny do każdego z nich dociera jednak inną ścieżką i inaczej się manifestuje. Mamy do czynienia z liryką na wskroś intymną i indywidualistyczną, w której zaangażowanie w sprawy społeczne i polityczne wyraża się najczęściej przemilczeniem. Dlatego próżno tu szukać bezpośrednich odwołań do wydarzeń ostatniej wojny na Bałkanach, bombardowania kraju przez siły NATO czy ogłoszenia niezawisłości Kosowa.

Miłosz Waligórski

O autorach prac plastycznych

Danijel Babić – ur. 1967 w Očaušu (Bośnia i Hercegowina). Absolwent malarstwa na akademiach sztuk pięknych w Belgradzie i w Nowym Sadzie. Uczestnik wielu wystaw indywidualnych i zbiorowych w Serbii i na świecie. Laureat nagrody specjalnej w kategorii malarstwa na VI biennale sztuki w Gornjim Milanovacu (2000). Wyróżniony przez magazyn internetowy www.artmagazim.info za sukcesy wystawiennicze (2003) oraz za wystawę roku (Re-creation, 2011). Mieszka i tworzy w Nowym Sadzie.

Bojan Novaković – ur. 1979 w Nowym Sadzie. Absolwent malarstwa na Akademii Sztuk Pięknych w Nowym Sadzie, gdzie pracuje jako asystent. Uczestnik ponad 70 zbiorowych i 30 indywidualnych wystaw w Serbii, Macedonii, Bośni i Hercegowinie oraz na Węgrzech. Członek Stowarzyszenia Artystów Plastyków Serbii (ULUS) i Stowarzyszenia Artystów Plastyków Wojwodiny (ULUV). Mieszka w Nowym Sadzie.

Danilo Vuksanović – ur. 1973 w Somborze (Serbia). Absolwent grafiki i rysunku w Akademii Sztuk Pięknych w Nowym Sadzie. Członek Międzynarodowej Rady Muzeów (ICOM), Stowarzyszenia Artystów Wojwodiny (ULUV) oraz Stowarzyszenia Artystów Plastyków Serbii (ULUS). Uczestnik licznych wystaw indywidualnych i zbiorowych w kraju i za granicą. Bohater monografii Sonji Jankov Hronospektri Danila Vuksanovića (Chronospektra Danila Vuksanovicia, 2014). Autor i współautor książek Duali (Liczby podwójne, 2007), Epizoda (Epizod, 2008) oraz Presek (Przekrój, 2014). Zajmuje się również krytyką sztuki. Mieszka i pracuje w Nowym Sadzie.

Bosiljka Žirojević Lečić – ur. 1971 w Nowym Sadzie. Absolwentka malarstwa na Akademii Sztuk Pięknych w Nowym Sadzie (1994), gdzie obecnie pracuje jako profesor. Zajmuje się malarstwem, rzeźbą oraz multimediami. Swoje prace prezentowała na 18 wystawach indywidualnych i 90 zbiorowych w kraju i za granicą. Laureatka kilku nagród artystycznych.

O tłumaczu i o redaktorze

Miłosz Waligórski – ur. 1981 w Bydgoszczy. Slawista i hungarysta. Mieszka w Bańskiej Bystrzycy. W latach 2010-2014 pracował jako lektor języka polskiego na uniwersytecie w Nowym Sadzie. Laureat Nagrody im. Adama Włodka (2015). Przekłady z węgierskiego, słowackiego i języków południowosłowiańskich oraz teksty własne (poezję i prozę) publikował w „Akcencie”, „Autoportrecie”, „Czasie Kultury”, „Dwutygodniku”, „FA-arcie”, „Ha!arcie”, „Literaturze na Świecie”, „Nowej Okolicy Poetów”, „Odrze”, „Przeglądzie Politycznym”, „RED-zie”, „RicieBaum”, „Studium”, „Tekstualiach”, „Twórczości”, „Tygodniku Powszechnym” i „Wyspie”. Tłumaczony na słoweński i rusiński. Przełożył na język polski Poświęcenie hetmana Lajosa Grendela (2014), Doniesienia z krainy ciemności Dževada Karahasana (2014), Entropię Maroša Krajňaka (2015) i razem z Izą Zając prozę Víťa Staviarskiego Kiwader i inne opowieści (2011). Wydał tom wierszy 36 sposobów na pustkę (2012). W przygotowaniu tom poetycki 32 ślady ku. Mąż Dragany, syn Ewy, ojciec Milevy.

Jarosław Wach – ur. 1980 w Świdniku. Absolwent filologii polskiej i literaturoznawczych studiów doktoranckich UMCS. Od 2005 r. członek zespołu redakcyjnego „Akcentu”, od 2013 r. sekretarz redakcji oraz członek Rady Programowej Wschodniej Fundacji Kultury „Akcent”. Krytyk literacki, autor kilkudziesięciu tekstów ogłaszanych m.in. na łamach „Akcentu”, „FA-artu”, „Forum Akademickiego”, „Frazy” i „Twórczości” oraz w polskich i zagranicznych pracach zbiorowych, redaktor m.in. tomów (Od)nowa – znowu – na nowo. Rekapitulacja (2012) oraz Opór – protest – wykroczenie (2015).

Table of Contents

Wstęp

LASLO BLAŠKOVIĆ

Kariatyda

Wielkie usta

DRAGAN JOVANOVIĆ DANILOV

Nasza agora

Święte miejsce

OTO HORVAT

Paryż

Cyrk w Budapeszcie

Śnieżny dzień w Nowym Jorku

DEJAN ILIĆ

Martwe miejsce

Dla

NENAD JOVANOVIĆ

Żyć nowocześnie, umrzeć staroświecko

Najwspanialszy wynalazek

Die Welt

VOJISLAV KARANOVIĆ

Widzenie

Łódź

Błogość

MARIJA KNEŽEVIĆ

Początek kartografii

TOMISLAV MARKOVIĆ

Bogowie muszą być szaleni

Zapasy z aniołem

Jeżeli nie umiera ziarno

PETAR MATOVIĆ

Armagedon

O Chrystusie

MARIJA MIDŽOVIĆ

Radość i szczęście

Jak zostałam ojcem

Suicide blonde

SAŠA RADOJČIĆ

Muzyka kameralna

Wyjście, lata wojny

Mówię przez łzy

OBREN RISTIĆ

Przed odejściem

Powołanie nowych władz gminnych

ANA RISTOVIĆ

Podziemna miłość

Rzecz

(strach przed komputerem)

Około zera

MAJA SOLAR

Poetyka sińców

Ocean – prekoncepcja

Hobbes

SRĐAN VALJAREVIĆ

Tam z tyłu

Życie