Na Lubelszczyźnie rezyduje obecnie dziesięciu konsulów honorowych reprezentujących następujące państwa: Austrię, Brazylię, Czechy, Republikę Federalną Niemiec, Wielką Brytanię i Irlandię Północną, Mołdawię, Peru, Słowenię, Węgry i Włochy. Nominacji na funkcję konsula honorowego dokonuje państwo wysyłające. Powierza tę misję obywatelom państwa, w którym konsulat powstaje, kierując się przy tym najważniejszymi celami swej polityki oraz zasługami kandydata dla kraju, na rzecz którego ma on wykonywać pracę konsularną, i możliwościami wspierania interesów tego kraju. Konsul honorowy musi spełniać szereg wymagań oraz mieć nieposzlakowaną opinię. Zwykle sam ponosi koszty związane ze swoją działalnością.
14 listopada 2023 roku dziewięciu spośród lubelskich konsulów honorowych gościliśmy w redakcji „Akcentu” (było to pierwsze tego typu spotkanie w historii Lublina). Ustaliliśmy, że w kolejnych numerach opublikujemy omówienia wybranych przez Ich Ekscelencje zjawisk z kręgu kultury każdego z reprezentowanych przez nich krajów. Zaczęliśmy od Węgier, prezentując w numerze pierwszym z 2024 r. rekomendacje JE Artura Sienkiewicza. W kolejnych tomach głos zabrali konsule honorowi Wielkiej Brytanii i Austrii, a przed rokiem konsul honorowy Republiki Czeskiej JE Bogdan Łukasik.
Teraz do lektury zachęca konsul honorowy Federacyjnej Republiki Brazylii prof. Barbara Hlibowicka-Węglarz.
B.W.
Brazylia – kraina różnorodności
Brazylia jest największym krajem Ameryki Południowej zarówno pod względem zajmowanej powierzchni, jak i zamieszkującej w nim populacji. Jest również jedną z największych gospodarek świata. To jedyne państwo na kontynencie, w którym językiem urzędowym jest język portugalski (pośród hiszpańskojęzycznych sąsiadów). Ten ogromny kraj o powierzchni bliskiej powierzchni całej Europy wyróżnia się na tle innych krajów swoją wyjątkową różnorodnością przyrodniczą, społeczną i kulturową. Jak pisał Gilberto Freyre (1934), znany socjolog i autor książki Casa grande e senzala (Panowie i niewolnicy), „Brazylia jest jednością zbudowaną z różnic”.
Należy do krajów o największej bioróżnorodności na świecie. Obejmuje ogromne i zróżnicowane ekosystemy – od Amazonii, przez Pantanal i Cerrado, po Atlantycki Las Deszczowy. Żyje tu około 20% wszystkich znanych na ziemi gatunków roślin i zwierząt, w tym wiele gatunków endemicznych, które nie istnieją nigdzie indziej. To bogactwo biologiczne ma wciąż istotne znaczenie dla gospodarki i kultury Brazylii, pomimo faktu, iż kraj ten mierzy się z presją degradacji środowiska, która zagraża temu wyjątkowemu zróżnicowaniu.
Brazylia jest również krajem o niezwykłym różnorodności etnicznej, w którym przenikają się wpływy rdzennych ludów, Europejczyków (głównie Portugalczyków), Afrykanów oraz imigrantów z wielu części świata. Mieszanie się tych wszystkich grup etnicznych w historii dało początek unikatowej kulturze, co widać w języku, literaturze, muzyce, sztuce, kuchni i w wielu brazylijskich tradycjach. To miejsce, gdzie rozmaite kultury ze sobą współistniały, tworząc wciąż nowe formy ekspresji społecznej i artystycznej.
U podstaw brazylijskiej tożsamości kulturowej leżą tradycje ludów rdzennych, zamieszkujących Amerykę Południową na długo przed przybyciem europejskich kolonizatorów. Ich języki, wierzenia oraz rozumienie relacji człowieka z przyrodą pozostawiły po dziś dzień trwały ślad w brazylijskim postrzeganiu świata. To właśnie z kultur rdzennych wywodzą się nie tylko fundamentalne elementy brazylijskiego stosunku do natury, ale również liczne nazwy geograficzne, głównie toponimy. Obecność kultury indiańskiej w świadomości zbiorowej widoczna jest także w sztuce ludowej oraz w literaturze.
Drugim elementem brazylijskiej tożsamości kulturowej jest dziedzictwo afrykańskie. Miliony Afrykanów przywiezionych do pracy na plantacjach cukru i kawy począwszy od XVI wieku wniosły do kultury brazylijskiej bogactwo rytmów, tańca, duchowości i tradycji kulinarnych. To właśnie z tego nurtu wywodzą się niektóre z najbardziej rozpoznawalnych symboli Brazylii, takie jak samba czy capoeira. Afrykańskie religie – candomblé i umbanda – stworzyły synkretyczne systemy wierzeń, łączące elementy kultu afrykańskich bóstw Orisha z wiarą w katolickich świętych i rdzennymi rytuałami. Ten proces mieszania tradycji religijnych ilustruje niezwykłą otwartość kultury brazylijskiej oraz jej wyjątkową zdolność do twórczego przekształcania i adaptacji wpływów zewnętrznych.
Trzecim ważnym komponentem jest dziedzictwo europejskie, przede wszystkim portugalskie. Kolonizacja przyniosła nie tylko język, administrację i religię, ale też system wartości oraz wzorce kulturowe, które stały się punktem odniesienia dla późniejszego rozwoju kraju. Język portugalski, choć odziedziczony po kolonizatorach, ulegał przez lata znacznej ewolucji i dziś stanowi jeden z najbardziej charakterystycznych elementów narodowej tożsamości. „Śpiewająca” melodia zdania brazylijskiego, nazywana przez niektórych językoznawców „portugalskim z cukrem”, czy bogate słownictwo przesycone wieloma wyrazami pochodzącymi z najdalszych zakątków świata odróżniają w znacznym stopniu język portugalski wersji brazylijskiej od europejskiego wariantu. Co więcej, katolicyzm, choć dominujący, został w Brazylii zaadaptowany w sposób wyjątkowy – poprzez rytuały, muzykę i święta, które często łączą elementy ludowe i afrykańskie.
Oryginalność kultury brazylijskiej można również dostrzec w jej sztuce i muzyce. Brazylijska muzyka, począwszy od samby, przez bossa novę, aż po funk carioca, jest przykładem nieustannego dialogu między tradycją a nowoczesnością. Samba, zakorzeniona w afrobrazylijskich rytuałach, stała się symbolem narodowym i jednym z najważniejszych elementów karnawału w Rio de Janeiro, który sam w sobie jest symbolem brazylijskiej ekspresji kulturowej rozpoznawalnym globalnie. Bossa nova natomiast, łącząca elementy samby z jazzem, udowadnia, że Brazylia potrafiła stworzyć styl muzyczny o światowym zasięgu, zachowując przy tym swą własną niepowtarzalną wrażliwość.
W sztukach wizualnych również widać tę wielowarstwowość. Artyści tacy jak Tarsila do Amaral czy członkowie ruchu modernistycznego z początku XX wieku świadomie poszukiwali swej oryginalności, „brazylijskości” – elementu wyróżniającego ich twórczość na tle europejskich wzorców. Stworzyli estetykę, która inspirowała się życiem codziennym, tropikalną przyrodą, kulturą popularną i historią ludzi marginalizowanych. W ten sposób sztuka brazylijska również stała się narzędziem nie tylko ekspresji artystycznej, lecz także budowania tożsamości narodowej.
Wyjątkowość kultury brazylijskiej charakteryzuje się także jej niezwykłą otwartością na migracje. W XIX i XX wieku do Brazylii przybyli imigranci z najróżniejszych regionów świata, m. in. Włoch, Niemiec, Hiszpanii, a nawet z Syrii, Libanu, Japonii i wielu innych krajów. Każda z tych grup wniosła swoje własne zwyczaje, kuchnię i tradycje, które stopniowo wpisywały się w brazylijski pejzaż kulturowy. W São Paulo współistnieją obok siebie dzielnice włoskie i japońskie, a potrawy takie jak yakisoba czy esfihas stały się częścią codziennej diety. Brazylia tworzy tym samym model kultury, który nie polega na asymilacji rozumianej jako utrata własnej odrębności, lecz na integracji, gdzie różnorodność staje się wartością samą w sobie.
Ważnym elementem wyjątkowości kulturowej Brazylii jest także specyficzna koncepcja brazylijskości, tzw. brasilidade. Odnosi się ona do radości życia, umiejętności radzenia sobie w trudnych sytuacjach oraz kreatywności w życiu codziennym. To właśnie z tego ducha rodzi się zjawisko jeitinho brasileiro, czyli skłonność do improwizacji i znajdowania niestandardowych rozwiązań. Choć bywa ono często krytykowane, stanowi dla wielu symbol elastyczności i oryginalności Brazylijczyków.
Tak więc oryginalność kultury brazylijskiej polega na nieustannym dialogu między różnymi tradycjami oraz na umiejętności tworzenia z nich nowych, spójnych i twórczych form. Brazylia jest przykładem społeczeństwa, w którym różnorodność nie jest zagrożeniem, lecz fundamentem tożsamości. Zderzenie wpływów rdzennych, afrykańskich, europejskich i imigranckich, a także specyficzne warunki historyczne i społeczne sprawiły, że kraj ten wykształcił kulturę bogatą, dynamiczną, ciekawą i rozpoznawalną na całym świecie.
Gorąco zatem polecam lekturę tekstów zawartych w bieżącym numerze „Akcentu”, zapraszając do odkrywania synkretycznego ducha kultury brazylijskiej, widocznego w sferze literatury, muzyki i filmu dzięki próbkom dzieł wybitnych pisarzy i eseistyce najlepszych znawców zagadnienia.
