Tylko online

Jeszcze o Europie Środkowej

Na marginesie książki Miloša Zelenki

Zapewne nieprzypadkowo Miloš Zelenka swoją książkę Central Europe in Symbolic and Literary Geography¹ opublikował w czterdziestą rocznicę ważnego wydarzenia, jakim było pojawienie się światowej sławy eseju Milana Kundery Zachód porwany, czyli tragedia Europy Środkowej (1984). W eseju tym czeski pisarz postawił wiele kwestii oraz pytań związanych z istnieniem i tożsamością Europy Środkowej, do których Zelenka bezpośrednio nawiązuje. Kundera wskazał przed laty bodaj najistotniejsze, a zarazem najboleśniejsze składniki świadomości, pamięci i geopolitycznej wrażliwości wielu środkowoeuropejskich narodów pozostających pod sowieckim dyktatem, od kwestii zdrady i zapomnienia po niewygasłe wzajemne nienawiści, a także lęki, pretensje o zmienione granice, wreszcie – dokonane tu przez nazistów i komunistów zbrodnie przeciw ludzkości. Pamięć o tych sprawach cały czas tliła się pod skorupą komunistycznego systemu, który przez czterdzieści lat po II wojnie światowej udaremniał jakąkolwiek swobodną dyskusję na temat przeszłości.

Esej Kundery wywołał w połowie lat 80. spontaniczną debatę, jakiej chyba nigdy w tym regionie – i daleko poza nim – nie było. Zaczęła się ona najpierw w środowiskach środkowoeuropejskich na emigracji i w drugim obiegu wydawniczym w Czechosłowacji, Polsce, na Węgrzech, w byłej Jugosławii, a po roku 1989 rozlała się w przestrzeni nieograniczonej cenzurą, ponad ówczesnymi granicami. Kto nie wziął w niej udziału, choćby symbolicznie lub biernie jako obserwator, mógł uznawać się za człowieka żyjącego intelektualnie poza ówczesną historią. Wizja Europy Środkowej wolnej od uprzedzeń, głęboko wrażliwej na własną przeszłość, zdradzonej przez zachodnie mocarstwa rozpalała wyobraźnię.

Najważniejsi zwolennicy i propagatorzy tej optyki pochodzili nie tylko z (post)komunistycznej Europy, określanej jako Centralna, Wschodnio-Środkowa, Środkowo-Wschodnia, ale i spoza jej granic, z zachodniego świata. Odkrywali ów zapomniany ląd i jego nową mapę unieważniającą obowiązujące dotychczas granice i narodowe podziały. Powstał spontaniczny ruch środkowoeuropejski złożony z entuzjastów należących do wszystkich ówczesnych pokoleń. Powoływano do życia czasopisma skoncentrowane w głównej mierze na zgłębianiu fenomenu Europy Środkowej, takie jak „Střední Evropa”, „Kresy”, „Krasnogruda”, „Občianska Spoločnost’”, „Středoevropské politické studie / Central European Political Studies Review”, „Středoevropské sešity”, „Střed / Centre”, „Melano Közèp-Európa Magazin” i inne. Pionierski wkład do tego ruchu wniósł lubelski „Akcent”. Na fali entuzjazmu powstawały kierunki studiów środkowoeuropejskich w Pradze, Lublanie, Budapeszcie, Nitrze, Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu. W Budapeszcie założono Uniwersytet Środkowoeuropejski. Pisano środkowoeuropejskie powieści, kwitła tematycznie zorientowana eseistyka, powstawał transnarodowy teatr środkowoeuropejski, o muzyce już nie wspomnę. Zorganizowano grubo ponad sto konferencji naukowych i kongresów. Została po tym środkowoeuropejskim wzmożeniu, prawdziwie autentycznym, ogromna liczba ważnych świadectw uczestnictwa w kreowaniu bytu Europy Środkowej jako zjawiska myśli i kultury.

Była to najliczniejsza i najważniejsza ponadnarodowa debata w końcu wieku XX i na początku XXI w naszym regionie, mająca charakter wielkiego poruszenia intelektualnego i artystycznego; debata różnorodna i pozwalająca zaprezentować najróżniejsze punkty widzenia na sprawy narodowe, społeczne, geopolityczne i kulturalne. Jej uczestnicy mieli w większości nadzieję zaktualizować i spoić to, co zostało kiedyś rozerwane i zniszczone – owo dawniej istniejące poczucie jedności sąsiadujących z sobą kultur w zmiennej historii. Jednak po 2014 roku, czyli od czasu pierwszego najazdu Rosji na Ukrainę, temperatura i bogactwo dyskusji zaczęły spadać, by po roku 2022, w realiach wojny angażującej całą Unię Europejską, ucichnąć. Znikały czasopisma, wygaszano kierunki studiów, milkły debaty.

Niewątpliwie do tego zanikania mocno przyczynili się politycy. Europa Środkowa przestawała być oazą idealnie pokojowego współistnienia narodów i kultur, a okazywała się przestrzenią realnie niewyleczonych traum, frustracji, lęków, a w dodatku obszarem znów zagrożonym przez ambicje byłego hegemona. Pojedyncze teksty, które potem napisano i opublikowano z myślą o niej, przypominają elegie rozpamiętujące piękno i duchową głębię zanikającego fenomenu. Przestaliśmy się chlubić przed samymi sobą i przed światem naszą Europą Środkową. Pojawiają się sygnały, że koniec wizji, jaka wyrosła z pism Oskara Haleckiego, Istvána Bibó, Czesława Miłosza, Milana Kundery, Václava Havla, Györgya Konrada, Claudia Magrisa, Draga Jančara, Rudolfa Chmela, Jerzego Kłoczowskiego, Piotra Wandycza, Olgi Tokarczuk, Andrzeja Stasiuka, Jurija Andruchowycza i innych wybitnych postaci kreujących duchową ideę regionu, jest być może nieuchronny. Jakkolwiek idea Europy Środkowej ma wciąż pewną siłę literackiego oddziaływania, to już tylko nieliczni Polacy, Czesi, Słowacy, Węgrzy realnie czują się spadkobiercami środkowoeuropejskich tradycji.

Do grona wyznawców tych tradycji należy też profesor Miloš Zelenka, praski i czeskobudziejowski slawista, pracujący na bodaj ostatnim wydziale studiów środkowoeuropejskich w regionie, funkcjonującym na Uniwersytecie Filozofa Konstantyna w Nitrze², autor wspomnianej książki Central Europe in Symbolic and Literary Geography. Jego praca jest jednym z nielicznych w ostatnim czasie przejawów środkowoeuropejskiego entuzjazmu intelektualnego. Zelenka napisał książkę składającą się z ośmiu naukowych esejów, w których przede wszystkim ukazuje, jak badano i jak dziś można badać fenomen Europy Środkowej – niezależnie od politycznych fluktuacji, również od czasu do czasu przez niego na kartach publikacji wspominanych.

W tytule mowa o symbolicznej i literackiej geografii. Geografia symboliczna, czyli odnosząca się do kulturowej przestrzeni środkowoeuropejskich mitów, stereotypów, węzłowych postaci, pomników przyrody, kluczowych pojęć i haseł, oraz geografia literacka, uwzględniająca usytuowanie tych zjawisk w nurtach, kierunkach i dziełach pojawiających się w ostatnich dwustu latach na obszarach środkowoeuropejskiej literatury pięknej, to w książce Zelenki porządki, które się nawzajem uzupełniają, współtworzą pole badawcze, a ponadto inspirują do podejmowania badań porównawczych.

Przypomnienie narodowości autora nie jest bez znaczenia, albowiem w tym przypadku punkt widzenia klasycznie zależy od miejsca, z którego się patrzy. Zelenka podkreśla znaczenie i wartość, jakie w kształtowaniu Europy Środkowej miały tradycje kultury czeskiej, słowackiej i węgierskiej. Najważniejsze przykłady i argumenty wydobywa głównie z czesko-słowacko-węgierskiej przestrzeni kulturowej, którą zna najlepiej – dziś wprawdzie rozdzielonej przez politykę, lecz w głębszych warstwach wciąż zawierającej liczne i niepozrywane więzy tworzące historyczny rdzeń Europy Środkowej. Ponadto autor zagląda niekiedy w świat kultury słoweńskiej i niemieckiej. Dla kultury polskiej natomiast przeznacza „kieszeń” utworzoną już przez Oskara Haleckiego i Czesława Miłosza, a zatem widzi nas w konfiguracji, którą jest Europa Wschodnio-Środkowa, jako region najważniejszy dla Polaków. Oczywiście nie myli się w tym rozpoznaniu, aczkolwiek jego pewne odsunięcie się od kultury narodu, który jest liczniejszy od Czechów, Słowaków, Węgrów, Serbołużyczan, Rusinów i Austriaków razem wziętych, może zaniepokoić polskich entuzjastów współistnienia w rdzennej Europie Środkowej. Dla czeskiego badacza najistotniejsze są relacje posthabsburskie, ponieważ to one jego zdaniem najlepiej określają historyczną tożsamość regionu i mieszkających na nim kilku narodów, do których zalicza oczywiście także populację żydowską – zwłaszcza sprzed Holokaustu – z właściwą jej kulturą.

Miloš Zelenka w studiach nad Europą Środkową stosuje perspektywą porównawczą, dla której wzorem są badania słowackiego komparatysty Dionýza Ďurišina, autora koncepcji międzyliterackości, międzyliterackich centryzmów i międzyliterackich społeczności. Jednym z najważniejszych centryzmów w teorii słowackiego uczonego jest właśnie Europa Środkowa – geopolityczna i kulturalna przestrzeń polinarodowa, którą należy badać zarówno synchronicznie, jak i w ujęciu temporalnym od strony języka, stanu etnosu, kultury ludowej i wysokiej, form ustrojowych. Zelenka zastanawia się nad imagologiczną perspektywą dla Europy Środkowej, zdolną objąć nieskończenie wiele niuansów w wykazywaniu tutejszości i obcości, uwzględniającą przemiany wewnętrzne w postrzeganiu siebie i innych na poziomie zbiorowym i jednostkowym. Pisze o badaniach nad archetypami w środkowoeuropejskiej komunikacji międzyliterackiej, zwłaszcza nad wyobrażeniami rzeki (Dunaju, Renu, Wełtawy), gór (Tatry, Karpaty), figury mostu, środka, pogranicza i peryferii obecnymi w literaturach tego obszaru. Zastanawia się nad fenomenem kanonizowanych „świętych” środkowoeuropejskiej literatury oraz nad ich wpływem na kształt dziedzictwa narodowego, na funkcjonowanie ideologii nacjonalizmu, zwłaszcza w mniejszych kulturach regionu. Wraca co pewien czas do idei środkowoeuropejskości jako instrumentu uwiarygodnienia się poszczególnych krajów i narodów tej części kontynentu. Uznaje, iż niezależnie od narodowych ambicji każdego kraju osiągnięcie pewnego poziomu rozpoznawalności w wymiarze światowym jest możliwe tylko poprzez szerszą kategorię – właśnie Europy Środkowej widzianej jako całość, za którą stałby atrakcyjny i wartościowy obraz tożsamości regionu w globalnej układance kultur.

Bogata w metodologiczne koncepcje oraz konteksty polityczno-historyczne książka Zelenki została wydana w języku angielskim, co sprawia, że może trafić do szerszego grona potencjalnych odbiorców, niż gdyby wydano ją w języku czeskim. Mimo tego nie spotkała się w Polsce z większym odzewem. To także jest sygnał czasu. Wojna na wschodzie zmieniła światopoglądowe priorytety, przerywając na jakiś czas dyskusję o kulturowym potencjale Europy Środkowej. Nie umniejszyła jednak w żadnym stopniu naukowo-poznawczej wartości omawianej książki. Jej lektura otwiera pole do szerokich, środkowoeuropejskich dyskusji o niekoniecznie elegijnym charakterze. Zamiast melancholijnych myśli o pożegnaniu z Europą Środkową mamy tu do czynienia ze swego rodzaju prologiem – narracją pobudzającą do stawiania nowych pytań w – oby nieodległej – przyszłości.

Bogusław Bakuła

1. Miloš Zelenka: Central Europe in Symbolic and Literary Geography. Peter Lang Gmbh, Berlin 2024, ss. 176. ↩︎
2. Na tymże wydziale ukazuje się od roku 2019 czasopismo „Stredoevrópske pohl’ady”, które programowo nawiązuje do idei Europy Środkowej jako przestrzeni kultury (zob. https://www.stredoeuropskepohlady.fss.ukf.sk; data dostępu 04.05.2026). ↩︎