Mity i baśnie o krainie ojców
O twórczości Józefa Barana – część I
Cudowne – zwyczajne
Artur Sandauer przed laty zauważył, iż Józef Baran, stawiający wówczas pierwsze kroki w literaturze, posiadł cenny kunszt: jego poezja „umie trafić bezpośrednio do serc ludzkich” („Literatura” 1976, nr 42). Według krytyka elementem wyróżniającym tę twórczość jest dar rozumienia Innych. Co więcej, Sandauer zatytułował swój szkic Poezja niepokazowa, czyli w dwóch słowach uchwycił artystyczny program Barana.
(…)
W chwili literackiego startu najważniejszy wyznacznik świata poetyckiego Józefa Barana stanowi uważnie i krytycznie przyswojona kultura chłopska. W tym miejscu sprawa znalezienia adekwatnego języka poetyckiego nie jest drugorzędna, gdyż osobnej, indywidualnie motywowanej ekspresji domagają się zarówno pierwotne i ponadczasowe wartości, mentalność, sposób życia małej wspólnoty rodzinnej, jak również wyznaczony rocznym kalendarzem tradycyjny rozkład zajęć gospodarskich i świąt. Poeta uchyla stereotypy, kwestionuje oczekiwania odbiorców, którzy zapoznali się z kulturą wiejską oraz źródłami folklorystycznymi. Czułe sentymenty nie kłócą się tutaj z poczuciem niezgody i potrzebą ucieczki z miejsca urodzenia, nie eliminują wcale wątków emancypacyjnych. Magiczny gest nie więzi mówiącego, zakreślony kredą święty krąg zostaje przekroczony, a porzucenie własnej sfery łączy się z odczuciem dobrowolnego wygnania (Bo kto). Nie trzeba dodawać, że kultura ludowa obecnie znalazła się w kryzysie i zaniku, a jej miejsce zajmuje telewizyjno-internetowa globalna wioska. Zatem podczas analiz musimy przypominać sobie zjawiska socjologiczne z czasów debiutu poety.
We wczesnych utworach Józefa Barana obyczaje świeckie oraz wyobrażenia religijne przenoszą się w sferę mitu. Poeta skłania się ku konstrukcjom legendotwórczym, a postacie ludzi mu najbliższych kreowane są na podobieństwo bohaterów bajek. Każdorazowo z codzienności wyrastają cudowne światy, przy czym poeta przetwarza źródłowe doświadczenia, uprawiając kameralną epikę. Naiwność i wyrafinowanie łączą się ze sobą, podobnie jak zwykłość i fantazja. Ślady wyobraźni pierwotnej przejęte z doświadczeń kultury wiejskiej objawiają się w chwiejnej ontologii, w metamorfozach i wzajemnym nakładaniu się wyobrażeń. W tekstowych wytworach kultury ludowej – jak powiada Włodzimierz Pawluczuk – zanikają rozgraniczenia między człowiekiem a światem zewnętrznym, między duchem a naturą, tym, co psychiczne, a tym, co materialne. W innym miejscu przeczytamy natomiast, że w legendach i baśniach zasada tożsamości rzeczy zdaje się nie obowiązywać. (…) Wszystko może być nie tylko tym, czym jest, ale jednocześnie czymś zupełnie odmiennym (W. Pawluczuk: Żywioł i forma).
Baśniowe wątki w wierszach Barana są także projekcjami dziecięcego zapotrzebowania na fantazję. Pierwsze wtajemniczenia w światy pięknej fikcji łączą się z przeżywaniem baśni, co sam twórca potwierdza w rozmowie z Jakubem Ciećkiewiczem (Stan miłosny… przerywany w zbiorze Literackie kosmografie Józefa Barana pod redakcją Piotra Borka, Marka Karwali i Romana Mazurkiewicza). A później poeta-dziecko przekracza granice rzeczy realnych i poznawalnych, kwestionując oczywisty wymiar bytowania w żmudnej i nudnej rzeczywistości. Odblaski baśni regulują sprawiedliwe relacje międzyludzkie, kształtują etos, ustanawiają ład, pozwalają wnikać magii w obszar wyobraźni. Opowieść o własnych początkach ułożona jest w inny sposób niż w realistycznych relacjach wspomnieniowych. Józef Baran, dodajmy, w tytułach swoich utworów posługuje się również innymi nazwami gatunkowymi, takimi jak saga, ballada, idylla, hymn, pieśń. Tym kwalifikacjom warto poświęcić więcej uwagi, ale rozmiar szkicu na to nie pozwala. Pozostanę więc przy stwierdzeniu ogólnym, że poeta, nadając literackie ramy opowieściom i kronikom prywatnym, fikcjom i fantazjom, marzeniom i zmyśleniom, jednocześnie manifestuje swobodę wobec szacownych gatunkowych wzorów. Niepowaga i dystans nieraz wyznaczają wskazaną grę. Jednakże literackość wcale nie przekreśla autentyczności.
(…)
Całość w wydaniu papierowym i na www.nexto.pl albo www.e-kiosk.pl
