Bogusław Bakuła. Anatomia bezsilności

Spis treści numeru 4/2026

Anatomia bezsilności

Węgierski dramat społeczny

(…)

Kryzysem dotknięte są wszystkie warstwy społeczne. Nie uniknęła go też węgierska inteligencja. János Háy w dramacie Jest ciężko przeprowadził wiwisekcję tej warstwy w warunkach zmiany ustrojowej. To historia życiowej porażki mężczyzny, który nie potrafił przebić szklanego sufitu kariery naukowej z powodu swojego prowincjonalnego pochodzenia, barier politycznych, a także późniejszego alkoholizmu. Nie umie się on odnaleźć w realiach wyższej uczelni, gdzie obowiązują mętne reguły awansu, a przede wszystkim kluczową rolę odgrywają niejasne układy personalne. Szykanowany w szkole jako osoba ze wsi, źle traktowany z tego powodu na uniwersytecie, nie wykorzystuje szansy na rozwój, ponieważ z przyczyn klasowych był zaprogramowany na przegraną. Trauma pochodzenia znajduje rozwinięcie w pogłębiającej się depresji. Ta tranzycja w dół doprowadzi naukowego pracownika do całkowitego upadku. Z czasem straci pracę, potem rodzinę, dom. Na ostatnim etapie życia wykrada matce emeryturę, by pić alkohol w wiejskim sklepie, i ginie w banalnym wypadku drogowym, gdy pijany wpada w niezałataną dziurę w wiejskim moście. Tego rodzaju historia upadku inteligenta nie jest czymś nietypowym – świadczy o tym chociażby niemała liczba takich zdarzeń relacjonowanych przez media. Jej podstawą są: wciąż drzemiący konflikt społeczno-kulturowy, kłopoty z adaptacją, nierówne relacje międzyludzkie w pozornie egalitarnym kraju i społeczeństwie, brutalność mechanizmów konkurencji. W efekcie następuje odrzucenie, potem zniszczenie i upadek wartościowej jednostki.

(…)

Dramat rodzinny po roku 1989 przeszedł pewną ewolucję w stosunku do twórczości z lat 60., 70. i 80. Jest znacznie bardziej brutalny w budowaniu przekazu i formułowaniu diagnoz. Mamy tu obraz po katastrofie lub w jej trakcie, kiedy przestają obowiązywać normy społecznego zdrowego rozsądku, zasady wierności, uczciwości, kiedy dotychczasowe reguły życia są wywracane, nierzadko w okrutny sposób. Rodzina, która w węgierskiej tradycji była ostoją konserwatywnych, hierarchicznych, patriarchalnych relacji, traci swoją strukturę, podważane są reprezentowane przez nią wartości. Nie daje już poczucia bezpieczeństwa. Nie scala. Przeciwnie, staje się areną ujawnionych, głęboko tkwiących w jej wnętrzu podziałów, prowadzących do przemocy, a nawet zbrodni.

Można wyodrębnić kilka zasadniczych wątków, wokół których ogniskuje się temat rodziny w węgierskim dramacie. Po pierwsze, widzimy zauważalny upadek mitu rodziny jako fundamentu społecznego i moralnego porządku (zdrady, rozwody, alkoholizm, bieda, samobójstwa). Po drugie, ważnym rozwinięciem tego zagadnienia staje się wątek ojca – figury upadłej, dwuznacznej moralnie, a nawet zdegenerowanej. Można tu nawet mówić o końcu pewnej formacji społecznej opartej na autorytecie ojca, która już prawie nie istnieje. Po trzecie, mniej może obecny w sensie dramaturgicznym, ale równie ważny w sensie wymowy jest wątek związany ze zmieniającym się statusem matki, kobiety – generalnie postaci niestabilnej, a w pewnym aspektach wręcz destrukcyjnej. Po czwarte wreszcie, z powstałego zamieszania w rodzinie wynika obraz moralnego chaosu rozrywającego najsilniejsze więzy. W tym obrazie na czoło wybijają się dwa palące problemy społeczne: zagubienie współczesnej młodzieży i seksualne wykorzystywanie dzieci, osób słabszych, niepełnosprawnych.

(…)

Powojenny świat podtrzymał patriarchalny model społeczny, albowiem w komunizmie męska dominacja zachowała wyraźny podtekst polityczny i ekonomiczny. To ojciec jako głowa rodziny nadal decydował o jej przyszłości, a kobiety niezmiennie przyjmowały patronimiczne nazwiska i zajmowały odgórnie wyznaczoną im przestrzeń. Kryzys nadszedł później, po 1989 roku. Radykalizm dokonanej wtedy zmiany polegał przede wszystkim na tym, że – obok zanikania politycznej i prawnej przewagi mężczyzn – dokonywała się głęboka transformacja ekonomiczna, a wraz z nią upadał tradycyjny model rodziny. Od mężczyzny nie zależało już tak wiele, ale i od kobiety niezbyt dużo, jeśli decydowała się trwać w tradycyjnym schemacie wzajemnych stosunków, w którym zajmowała podległą pozycję. W nowych warunkach ojciec nie był już w stanie sam utrzymać rodziny, za to wciąż uzurpował sobie wszelkie tradycyjne, wszechwładne prawa. Rodzina znalazła się w sferze konfliktu, za którym stał upadek autorytetów. Ten stan rodził ogromną społeczną frustrację, poczucie bezradności, prowokował postawy eskapistyczne, ale też był przyczyną chorób psychicznych, alkoholizmu i dotykającej wielu rodzin przemocy. Zdarzało się, że swoją rolę w tej sytuacji odgrywały także polityczne okoliczności, takie jak uwikłanie we współpracę z komunistycznym systemem opresji, a w efekcie konieczność rozliczenia się z przeszłością. Usunięcie ojca z piedestału było o tyle bolesne, że pozostawiło pustkę, której nikt nie potrafił wypełnić.

(…)

Całość w wydaniu papierowym i na www.nexto.pl albo www.e-kiosk.pl

Wpłać dowolną kwotę na działalność statutową.
"Akcent" jest czasopismem niezależnym. Wschodnia Fundacja Kultury -
współwydawca "Akcentu" utrzymuje się z ograniczonych dotacji
na projekty oraz dobrowolnych wpłat.
Więcej informacji w zakładce WFK Akcent.