Orfeusz i Eurydyka raz jeszcze,
czyli meandry symulacji
Powiedzmy wprost i miejmy to za sobą: książka jest za długa. To właściwie dwie książki, bardziej odpowiedni byłby tytuł Kasperl albo Margit, czytelnik może sobie wybrać, którą historię chce śledzić uważniej. Maciej Płaza napisał potężną powieść, prawie sześćset pięćdziesiąt stron, dwójka głównych bohaterów nachodzi na siebie dopiero na czterysta siedemdziesiątej trzeciej. Do tego momentu poznajemy ich losy naprzemiennie. Ciekawy zabieg, ale i tak wiadomo, że w końcu dojdzie do spotkania (gdyby nie doszło, to dopiero byłoby ciekawe!), jednak z każdą zmianą narracji narasta znużenie: kiedy? Ciągnie się to jak telenowela, a nagromadzone napięcie nie ma gdzie znaleźć ujścia. Miałoby się ochotę przeskakiwać po dziesięć, pięćdziesiąt, sto stron, żeby sobie przynieść odrobinę literackiej ulgi, niestety powieść zbyt intryguje, nie ma tedy mowy, żebyśmy skorzystali z chętki pójścia na skróty i siłowo połączyli wątki. Niemniej Płaza i tak igra tu z czytelnikami na granicy dobrego smaku i przyzwoitości, być może z pełną świadomością, że wielu z nich solidnie sfrustruje, a pozostałych przyprawi o odrętwienie. Skoro jednak już to robi, to mam nadzieję, że z czysto literackiego wyrachowania, a może i ze złośliwości – autor nie jest przecież od tego, żeby schlebiać czytelnikowi, zapewniać mu dobre samopoczucie i szanować jego cierpliwość. Jeżeli przeto powoduje u niego wewnętrzny dygot i zmusza go do dokonania rewizji nastroju, to wykonuje przynajmniej połowę swojego pisarskiego zadania. Trzeba jednak wiedzieć, gdzie postawić granicę – Płaza najprawdopodobniej wie, ale i tak minimalnie ją przekracza. Łatwo mogę sobie wyobrazić, że ta powieść ma dwukrotnie większą objętość, a autor wciąż nie może się zdecydować, czy Margit i Kasperl są już gotowi na spotkanie. Równie łatwo mógłbym też przyjąć, że Płaza miał problem z ukończeniem książki albo jeszcze gorzej – przywykł do swoich bohaterów, polubił stworzony przez siebie świat i jak najdłużej nie chciał go opuścić.
Wyliczona z ogromnym rozmachem cyrkulacja: za każdym razem otrzymujemy dość czasu, żeby się zadomowić w którejś z narracji, do alternatywnej raz powracamy z niechęcią, innym razem z ulgą. Dualizm lektury jako gra, jako wewnętrzne napięcie, przez cały czas trzeba bowiem trzymać z tyłu głowy świadomość tej drugiej historii. Utrata jej pulsu to prosty sposób na pogubienie się, na pozwolenie, żeby narracja przejęła nad nami kontrolę: wydarzenia dzieją się, ale my już ich nie pojmujemy, zrozumienie ich biegu przerasta nas. Dlatego lektura tej książki to nieustanne czuwanie. To lektura na baczność.
Kasperl i Margit to książka historyczna – owo nieprzyjemnie brzmiące określenie (jest w nim i protekcjonalizm, i wartościowanie) oznacza w tym przypadku, że interesy bohaterów i interesy epoki splatają się. Rzecz dzieje się głównie w Wielkopolsce (Poznań) oraz Niemczech (Berlin) w latach – uwaga – od 1903 do 1934. Pierwsza z głównych postaci to urodzony w Chwaliszewie (dzielnica Poznania) Kasperl. To pruskie imię, nosi je też jeden z niemieckich bohaterów teatrów lalkowych. Książkowy Kasperl to prostaczek, analfabeta, drobny cwaniaczek i złodziej, ale obdarzony pięknym głosem i umiejętnością gry na harmonii (uroczo w książce nazywanej „rozciąganą”). Jest synem prostytutki i prawdopodobnie jednego z jej klientów. Jako nastolatek opuszczony przez matkę robi wszystko, żeby przetrwać, a są to rzeczy, po których nie rumieni się chyba tylko dlatego, że żyje według dość prostego katalogu wartości. Poza tym, niczym Forrest Gump, wdaje się we wszystkie możliwe awantury swojej epoki, włącznie z udziałem w Powstaniu Wielkopolskim. Zadaje się z takimi osobistościami jak Bertold Brecht, Stefan Zweig czy Thomas Mann. Rzecz osobliwa, dzieje się to tyleż za sprawą przypadku, co magii rozciąganej: jeżeli spotyka kogoś ważnego albo w czymś ważnym uczestniczy, to ma w tym udział i muzyka.
Margit, Margit Katz, Margit Unger, Małgorzata Krzyńska to polska arystokratka. Starsza o dziesięć lat od Kasperla. Jako dziecko zobaczyła w poznańskim Teatrze Polskim występ Heleny Modrzejewskiej i już wiedziała, jak zaplanować swoje życie. Gdy rozkwitła jako kobieta, również została aktorką, najpierw teatralną, a potem gwiazdą kina niemego. Ówczesny niemiecki odpowiednik Hollywood zaoferował jej pełny katalog możliwości i pokus, z których obficie korzystała. Wydatnie jej w tym pomogło rozstanie z mężem, niemieckim Żydem, weteranem wojny światowej, ofiarą PTSD, niezdolnym powrócić do życia, jakie wiódł przed epizodem frontowym. Obrażenia odniesione przez Margit w trakcie spektaklu na zawsze wykluczyły ją z aktywności scenicznej i był to jeden ze zwrotnych punktów książki. Trwale oszpecona, powetowała sobie śmierć sceniczną, najmując się – poniekąd przez przypadek – do objazdowego teatru marionetkowego. Odtąd marionetki grały niejako w jej imieniu, zastępowały ją i w pewien sposób były nią przed publicznością. Szybko też przekonała się, jak głębokie i nieoczywiste są, mogą być, a przede wszystkim powinny być relacje marionetki i jej operatora.
Wątek „śmierci na scenie” to podwojenie spektaklu, zniesienie różnicy pomiędzy rzeczywistością a jej artystyczną reprezentacją. Płaza pokazuje to jako coś, co jest swoją własną inscenizacją, referencją w stanie czystym: rany są rzeczywiste i zarazem symulowane, Baudrillard powiedziałby: hiperrzeczywiste. Margit umiera jako aktorka sceniczna i filmowa, odradza się jako operatorka marionetki i dopiero wtedy zaczyna prawdziwe życie. Przejście z jednej strony bezlitośnie teatralne, z drugiej – transgresywne. Dawna seksowna piękność, teraz oszpecona i zdruzgotana, pozwala, żeby marionetki kreowały zastępczy scenariusz prawdziwego życia, od którego została brutalnie odcięta.
Granice mego języka oznaczają granice mego świata – ta nadużywana ponad wszelką przyzwoitość teza Wittgensteina jest tu o tyle zasadna, filozoficzna, że Kasperl i Margit Płazy jest jakby dosłowną jej ilustracją. Książka jest dwujęzyczna: Kasperl snuje swoją opowieść gwarą poznańską, językiem zahaczającym o występek, cwaniactwo, nędzę, a Margit używa słownika osób z wyższych sfer, mówi z pewnej wyży, nawet jeżeli opowiada o rzeczach równie mało szlachetnych. Z tej racji mamy w nowej książce Płazy – do pewnego momentu, przypomnę, do strony czterysta siedemdziesiątej trzeciej – nie tylko dwie historie, ale dwa różne światy. Kasperl i Margit, mimo że geograficznie zamieszkują mniej więcej tę samą przestrzeń, równocześnie egzystują w oddzielnych i pozbawionych jakichkolwiek połączeń klatkach społecznych. Są dla siebie nawzajem niewidzialni.
Oto Kasperl idzie na dworzec kolejowy, żeby grą na akordeonie dodać otuchy żołnierzom wyjeżdżającym na front, a kilkanaście stronic dalej czytamy, że Margit stoi na peronie i żegna męża, który także dostał powołanie. Stałam z Antonem na dworcu, zasłuchana apatycznie w gwar rozmów, posapywanie parowozów i rzężenie akordeonu jakiegoś muzykanta. Absolutnie żadnej sugestii, że tym muzykantem jest Kasperl, że pomiędzy nimi jest jakiekolwiek, choćby antycypowane, połączenie. Płaza pozwala nam przez chwilę zająć pozycję jakiegoś miejskiego boga posiadającego dostęp do zakazanej wiedzy: my wiemy – i przez tę wiedzę, mimo wszystko niepewną, czujemy się depozytariuszami czegoś, do czego nie mamy prawa. Podglądamy losy ludzi i przez chwilę wiemy o nich więcej, niż oni sami wiedzą o sobie. To niemoralne.
Skądinąd jest też możliwe, że to nie był Kasperl, ale jakiś zupełnie inny grajek pojawił się tam przypadkowo i niezależnie od decyzji autora, niechcący wszedł w kadr. Dodajmy przy tym, że pozycja boga jest zwodnicza: patrzymy na rozmieszczone przez Płazę na scenie marionetki, ale nie mamy pełnej jasności, co i kogo tak naprawdę widzimy.
Z pomieszania języków wiele zła bierze się na świecie – kiedy Anton wypowiada ten aforyzm, zapewne nie zdaje sobie sprawy, jak bardzo jest on pojemny. Za jednym zamachem otwiera problem kosmogoniczny, syntaktyczny, socjologiczny i moralny. Ironiczny charakter tej maksymy – przecież Kasperl i Margit jest książką opartą na języku, książką stojącą językiem, książką skutecznie eksplorującą pomieszanie języków. Warunek zakwestionowany jest zarazem warunkiem konstytutywnym, sui generis grzechem pierworodnym świata. Na początku było Słowo… Zupełnie jakby świat już od początku był obciążony nieusuwalną skazą, trzeba jednak było poczekać, aż wiadomy występek pierwszych ludzi (owa afera applegate) retroaktywnie ulokuje tę skazę we właściwym miejscu aksjologicznego uniwersum. Ot, kosmogonia.
Niepodobna przy tym nie czuć ekscytującego wprawdzie, ale jednak zakłopotania, kiedy przerzucając stronę w książce, musimy się zarazem przerzucić na alternatywną narrację, zamienić subtelny język Margit na (teraz zapewne narażę się komuś ważnemu) znacznie bardziej pospolitą gwarę poznańską. Co prawda na końcu tomu jest zamieszczony słownik gwarowy, ale powiedzmy sobie wprost: czytanie literatury pięknej ze słownikiem jest jak zwiedzanie wystawy malarskiej z poradnikiem. Co do mnie to w trakcie lektury przyswoiłem sobie najczęściej powtarzające się słowa, takie jak „blyrwa”, „skibnąć”, „zymzolić”, „blubrać”, „szkieber”, „szkieł” (dwa ostatnie notorycznie mi się z początku myliły) oraz moje ulubione: „łejeryniu”. Melodyjność „łejeryniu” jest obezwładniająca, kiedy je Kasperl wypowiadał, niemal słyszałem je w głowie, śpiewało mi w ciągu dnia, towarzyszyło przy zasypianiu. Łejeryniu! Jednym słowem Płaza osiągnął to, do czego inni potrzebują całej fabuły. Znaczenia kilkuset pozostałych słów próbowałem się domyślić, jeżeli mi się to nie udawało, to po prostu traktowałem je jako element kompozycji językowej. Ot, syntaksa.
Symboliczną reprezentacją zła wynikającego z pomieszania języka jest Wieża Babel – czyżby? Wieża Babel to także szansa – Kasperl i Margit, dopóki przebywają w odrębnych (także językowo) światach, są dla siebie wzajemnie niewidzialni. Ich języki upodabniają się do siebie dopiero, kiedy stają się parą, zaczynają ze sobą „chodzić”. Wolno sądzić, że gdyby od początku mówili jednym językiem – co znaczy także i to, że pochodziliby z tej samej warstwy społecznej – byliby dla siebie niewidzialni jeszcze bardziej. Są dla siebie atrakcyjni przez kontrast, dodajmy od razu, kontrast umiarkowany, zbyt duża odległość społeczna mogłaby bowiem być dla nich za dużym wyzwaniem. Koniec końców oboje są do siebie zadziwiająco podobni, a ich światy, pomimo oczywistych różnic, konwergentne. Uniwersalny charakter takiej relacji: atrakcyjne jest dla nas to, co stawia opór niezbyt duży, to znaczy dający się pokonać bez drastycznych kosztów własnych. Ot, socjologia.
Unde malum? Nieoczywista geneza zła, zło się kamufluje, mnoży tropy, języki, zda się – przychodzi znikąd. Żywotność mitów oznacza, że każde wyjaśnienie ma charakter prowizoryczny. Książka nie tłumaczy tego zagadnienia, nawet go wyraźnie nie stawia, jednak autor jest odpowiedzialny za każde słowo, jakie napisze (choć czy zechce przyjąć tę odpowiedzialność, to zupełnie inna sprawa; najbardziej fascynujący są pisarze zrzekający się owej odpowiedzialności). Zresztą książki pozostają nam w pamięci nie tylko ze względu na rozmach, na projekt, przywiązujemy się do nich często ze względu na jedną frazę, której nie potrafimy zapomnieć. Odrębność językowa ani nie przeszkadza bohaterom, ani nie sprzyja. Są zrośnięci ze swoim językiem, choć po czasie okazuje się, że potrafią go traktować też jako kostium. Język nie czyni ich ani lepszymi, ani gorszymi, zarówno w sensie społecznym, jak i aksjologicznym. Jeżeli język jest źródłem zła, to nie w tej powieści. Tutaj z pomieszania języków powstała świetna książka, o ileż byłaby uboższa, gdyby Płaza nie skontrastował swoich bohaterów społecznie i językowo. Właściwie nie byłoby wtedy książki.
O ile historia wciąga głównie intelektualnie, o tyle język wbija się w psychikę. Wciąga nie tyle historia, ile język, a dopiero za sprawą języka także i historia. Łejeryniu!
Tak jak w Wilku stepowym Hermana Hessego najbardziej interesował mnie traktat o wilku stepowym, a w Braciach Karamazow Fiodora Dostojewskiego spowiedź Wielkiego Inkwizytora, tak tutaj był to krótki, ale intensywny fragment dotyczący pracy z marionetką, właściwie filozoficzny miniwykład. Zwykły aktor stapia się z graną postacią, a to nie takie trudne. Żeby z tego, kim się jest, stać się kimś innym, niektórzy nie muszą się uczyć aktorstwa. A marionetką nie staniesz się nigdy, marionetka pozostaje osobna. Dlatego musisz odkryć jej charakter i dogadać się z nią. Marionetki do niczego nie zmusisz, nie pozwoli ci. Jeśli spróbujesz ją złamać, zbuntuje się i będzie źle grać. Musisz zawsze pamiętać, że jest was troje: ty, marionetka i postać. Jeśli zapomnisz o marionetce, nie odegrasz postaci. (…) Sztuka lalkarska, tłumaczył, wymaga uzyskania całkowitej kontroli nad lalką, lecz nie dla pozoru władzy, tylko dla obopólnego poczucia, że spektakl został zagrany właściwie. Lalkarstwo to czysta, absolutna fikcja, dlatego jest czystą, absolutną sztuką. Czytałem to z ogromnym podziwem dla subtelnej głębi, z jaką Płaza wszedł w sztukę lalkarską, z jaką ją zrozumiał, dopiero później przeczytałem w wywiadzie z nim, że to nie jego własne przemyślenia, ale fragmenty przepisane z eseju Kleista o marionetkach. Rozczarowanie poczułem jedynie przez chwilę, zaraz potem doceniłem niezręczność sytuacji, ale też i jej ironię, dlatego mimo wszystko postanowiłem, że nie usunę ani nie skoryguję tego fragmentu. Tylko czytelnik, którego spotkało takie rozczarowanie, wie, jak bardzo uatrakcyjnia ono odbiór dzieła.
Nic gorszego niż pisarz tłumaczący samego siebie. Nie tylko odbiera zarobek krytykom, ale też uśmierca zainteresowanie sobą u czytelników: o czym tu dyskutować, jeżeli autor uprzedził każdy możliwy komentarz? Owo uczucie zawodu, kiedy wnioski, do jakich z niemałym trudem doszliśmy, okazują się oczywiste, proste i przewidywalne. Bodaj szczyptę nieoczywistości w dziele należy zostawić, bo to warunek jego trwania. Płaza tymczasem w wywiadach z akademicką dokładnością objaśnia swoje intencje i opisuje warsztat pracy. Aż do momentu, w którym bohaterowie się spotykają, pisałem je osobno – wpierw opowieść Margit, potem Kasperla. Przerzucanie się między tak odmiennymi językami byłoby za trudne. Narracja Margit – potoczysta, dość wysoko ustawiona językowo – przychodziła mi naturalnie ze względu na styl bliski temu, który już sobie wypracowałem. Opowieść Kasperla wymagała ode mnie bardziej świadomej pracy z językiem. Musiałem przyswoić sobie jego komizm i gwarę poznańską. To drugie wiązało się z pewną pracą badawczą – wertowałem słowniki, czytałem poznańskie blubry, czyli gawędy. Gdy to już jednak osiągnąłem, ruszyłem z kopyta. Pisało mi się tę książkę radośnie i tanecznie. (…) Już do „Robinsona w Bolechowie” sporo się naczytałem. I o malarstwie, i o malowaniu temperą, i o kamieniarstwie. Oglądałem na YouTubie filmy instruktażowe, jak się rozłupuje dłutem blok granitu. A robię to wszystko po to, żeby stworzyć w powieści przekonujący świat. Zależy mi na stworzeniu wrażenia, że umiem to wszystko, znam to wszystko, przeżyłem to wszystko, o czym piszę, mimo że tego nie przeżyłem, nie znam lub nigdy nie robiłem. Powieść jest trochę sztuką pięknego oszustwa. Doskonale wiemy, jak to wygląda, ale mimo wszystko wolimy, żeby nam oszczędzono tego rodzaju drobiazgowych wyjaśnień. Do magika, który nas oszukał, wrócimy przy pierwszej okazji, gdy jednak zdradzi nam kulisy swoich sztuczek, stosunki z nim kończymy natychmiast.
Jeżeli tak lubię biografie pisarzy, to dlatego, że urozmaicają i nasycają dodatkowym wymiarem ich dzieła. Podobnie z wywiadami: beztroska, z jaką odsłaniany jest w nich warsztat pracy, każe sądzić, że niektórzy autorzy traktują swoje książki jako byty sferyczne i wsobne, szczelnie zamknięte i niepodatne na ingerencje z zewnątrz. Trudno pomylić się bardziej: jedno zdanie, rzucona od niechcenia dygresja, poczynione w chwili słabości wyznanie są w stanie zmienić sposób, w jaki patrzymy na dzieło.
Żeby była jasność: nie jest obowiązkiem pisarza niańczenie czytelnika, dbanie o niego i pielęgnowanie jego iluzji. Nigdy dość powtarzania, jak bezwzględnym starciem jest lektura i że nie każdy odbiorca przetrwa ją w integralnej formie (inna sprawa, że właśnie dlatego warto czytać, a w szczególności książki silnie demolujące nas wewnętrznie). Rzecz w tym, że nie warto czynić wyznań pomniejszających własne dzieło, albowiem środowiskiem, w jakim każda książka (z wyjątkiem instrukcji obsługi) czuje się najlepiej, jest obszar niedomówienia.
Niemniej taka niedyskrecja, „oficjalnie” niezbyt mile widziana przez czytelnika, wciąga go i niemal zawsze wygrywa z jego wolą. Nie chcemy wiedzieć, jak powstało dzieło, ale gdy pojawi się okazja, żeby podejrzeć autora w negliżu, korzystamy z niej bez najmniejszego zażenowania.
Mały artykuł Sainte-Beuve’a, Scherera, Renana, Wiktora Cherbulieza bardziej cieszy, pobudza do myślenia i refleksji niż tysiąc tych niemieckich stronic, naładowanych aż po marginesy, gdzie widać pracę, ale nie widać rezultatu. Niemcy gromadzą gałęzie, Francuzi przynoszą iskry. Oszczędźcie mi tych wymęczonych prac; chcę mieć fakty albo myśli. Zachowajcie wasze kadzie, wasz moszcz, wasze wytłoczyny: chcę gotowego wina, które perli się w szklance i pobudza moje zmysły zamiast je przytłumiać (Amiel). Godne uwagi, jak uparcie przypominał mi się ten cytat w trakcie lektury Kasperla i Margit, mimo że Płaza nie jest ani Francuzem, ani Niemcem, owszem, jest Polakiem. Niemniej rozróżnienie Amiela ma spory potencjał techniczny, stanowi użyteczny punkt odniesienia dla właściwie każdej lektury, w tym sensie może się przypominać przy dowolnym tekście. Są dzieła, w których każda strona, każde zdanie uświadamia nam, jak ogromną pracę wykonał autor, ile książek musiał przeczytać, ile materiałów zdobyć i ile flaszek wypić, żeby dojść do rezultatu tak imponującego. Są wszakże i takie, w których ten imponujący rezultat sprawia wrażenie podanego bez wysiłku, niemal od niechcenia: oto gotowe wino pożądane przez Amiela, ja również chcę je pić.
Rzadko wiemy to na pewno, wręcz nie powinniśmy tego wiedzieć, bo świętym przywilejem autora jest trzymać tę wiedzę z dala od nas: jak bardzo trzeba się napracować, żeby napisać tekst onieśmielający lekkością stylu, żeglujący ponad stronicami z taką łatwością, jakby nie tylko sens, ale i sam druk był niematerialny. Owe sztuczki, dzięki którym pisarz wmawia nam, że potrafiłby takie błyskotki wypuszczać tuzinami rocznie bez szkody dla swojego komfortu. Kiedy zatem zachwycamy się tekstami sprawiającymi wrażenie, że napisano je bez wysiłku, niemal przy okazji, bez większego ryzyka pomyłki możemy założyć, iż tam pracy było najwięcej: poza wszystkim należało jeszcze bowiem usunąć z nich ów „moszcz” i „wytłoczyny”. Wielka szkoda, że Płaza akurat w tej materii nie raczy być dyskretny.
Zarysowana przed momentem dychotomia jest zbyt prosta, żeby ją stosować dosłownie. Im bardziej indywidualny styl, tym większe komplikacje i tym trudniej o domkniętą, elegancką ocenę. Płaza nie pisze jednolicie, mnoży języki i style, a w każdym czuje się tak samo swobodnie. To utrudnia ocenę, ponieważ języki nakładają się na siebie i niekiedy prowadzą do sprzecznych wniosków, zarazem jednak ocena wydaje się bardzo łatwa, albowiem czujemy przez skórę, że stworzyć taką mozaikę bez solidnej mordęgi intelektualnej wprost niepodobna. Owa dwu-, niekiedy zgoła wielojęzyczność Płazy nieustannie tedy każe myśleć o jego warsztacie, choć – przyznajmy – nie wskazuje, co mamy myśleć. I to właśnie jest tu najciekawsze, cóż nam bowiem po książce, która prowadzi do prostych, a zwłaszcza domkniętych, ocen? Cóż nam po książce, która w ogóle skłania do ocen? Książka powinna budzić przynajmniej konfuzję, wtedy zatrzymamy ją w sobie na dłużej.
Do naprawdę poruszających nas książek nie musimy wracać poprzez czytanie, zapewne wszyscy posiadamy katalog lektur raz tylko przeczytanych, na tyle jednak intensywnych, że wciąż o nich myślimy ponad miarę. W gruncie rzeczy tylko takie książki warto czytać. Więcej: tylko takie książki warto pisać.
Trzeba jednak przyznać Płazie, że skoro już się spowiada, to ma z czego. Stworzony przez niego świat jest koherentny, bogaty w niuanse i przekonujący. Zupełnie jakby autor żył pośród swoich bohaterów, ale wskutek nieporozumienia lub niedbalstwa ani razu nie raczył wspomnieć o sobie. Tak właśnie winno się pisać powieści, niech złudzenie będzie niemal zupełne, to znaczy niech kotwicą trzymającą czytelnika po stronie zasady rzeczywistości będzie nieodparte przeświadczenie, że przedstawiony w książce świat jest „jak prawdziwy”. Owo „jak” jest tutaj kluczowe, ono bowiem zaświadcza, że wciąż mamy do czynienia z literaturą, a nie dokumentem.
Powieści można dzielić według rozmaitych kluczy, także na otwarte na czytelnika oraz w pewien sposób na niego impregnowane. Znamy to doskonale. Te pierwsze to te, w których z miejsca czujemy się nie tylko obserwatorami, ale i uczestnikami wydarzeń. Świetnie się je czyta, świat jest trójwymiarowy, wchodzimy w niego nie tylko intelektem i emocjami, ale wręcz ciałem, fizycznie przeżywamy doświadczenia bohaterów. Stąd już o krok do poczucia, że i my zostaliśmy wymyśleni przez autora, wpisani w fabułę i umieszczeni w niej – na zawsze. To ten typ książek, których lektury nie chcemy kończyć, po ostatniej stronie czujemy się wyrwani z własnego świata, osamotnieni i zdezorientowani, to niemal żałoba. Często wracamy potem do nich wyłącznie gwoli przyjemności obcowania z emocjami, jakie uruchamia fabuła, ona sama jest tu drugorzędna.
Drugi typ spycha czytelnika do roli obserwatora. Fabuła, zrazu tajemnicza i niezrozumiała, być może nawet odpychająca, nie skłania do lektury. Przemagamy się jednak, dajmy jej szansę. Po kilku stronach załapujemy pierwsze niuanse narracji, niedługo potem chwytamy ją krzepko i już na dobre osadzamy naszą uwagę w przedstawionym świecie. Ten z kolei odsłania się przed nami niczym na kliszy filmowej lub fotograficznej. Tu już nie ma mowy o „wciągnięciu” przez lekturę, owszem, interesuje nas ona, niekiedy nawet bardzo, myślimy o niej nawet w czasie wolnym od czytania, niemniej bezustannie trawi nas dojmujące uczucie, jakby scena była płaska (jak płaska jest klisza, na której utrwalono obraz), głębia zaś – domyślana intelektualnie, być może nawet wtórnie konstruowana. Kiedy przechodzimy w słuchaniu muzyki z kiepskiej jakości sprzętu audio na lepszy, zwłaszcza audiofilski, mamy poczucie, jakby z muzyki zdjęto koc – i ta muzyczna metafora jest tu całkowicie na miejscu. Mówimy bowiem o lekturze, w której mamy wrażenie transparentnej, bo transparentnej, ale jednak tkaniny, blokującej nam możliwość pełnego zanurzenia się w fabule.
Książkę Kasperl i Margit sytuuję w tej drugiej kategorii: dzieło angażuje intelektualnie, „przeżywamy” przygody bohaterów, jednak ma to sui generis charakter aseptyczny, sterylny. Jest ono jałowe, lecz termin należy rozumieć raczej w znaczeniu medycznym niż rolniczym: Płaza stworzył środowisko wolne od emocji, ale bynajmniej nie nieurodzajne. Wręcz przeciwnie, nasycenie znaczeniami jest tu niesłychanie silne, są one gęsto poutykane w tekście i dość szybko czynią nas czujnymi, a przekonanie, że niektóre z nich przeoczamy, jest nieodparte i zapewne trafne.
Zbyt wytrawnym i świadomym pisarzem jest Płaza, żeby sobie nie zdawał sprawy z takich recepcji. Dlatego zdarzają się (nieliczne) momenty rozhermetyzowania narracji, a autor rzuca, jakby mimochodem, frazy zapadające w odbiorcę głęboko i dowodzące, z jak subtelnym twórcą mamy do czynienia. Wtedy rozwierają się szczeliny, miejsca żywych uczuć, a nam się zdaje, jakby nasze łzy przeciekały przez tkaninę. Dziewczynki, u których agresywny makijaż, buty na obcasie, staniki wypchane gumowymi biustami nie były w stanie ukryć, że mają nie więcej niż dwanaście czy trzynaście lat, bo zdradzały to wąskie biodra oraz pustka w oczach właściwa istotom, które złamano za wcześnie (…); Błyskotliwy, czuły, mądry, zaciągnął się na ochotnika tylko po to, by własnym ciałem, umysłem, życiem zapobiec wbiciu się jednej z angielskich kul w błoto (…); Tu wrogiem jest bieda, Kasper. Oni, szkieły i władza, też tak uważają, tyle że dla nich bieda i my to jedno i to samo. A tak nie jest. Bieda tylko się do nas przylepiła i wrosła w nas, wżarła się jak pasożyt, jak węgiel czy brud w ręce. Bieda to nie to samo co człowiek. Lichtenberg kiedyś napisał, że najbardziej ceni autorów, którzy rozrzucają w swoich tekstach różne celne a głębokie myśli jakby od niechcenia, sprawiając przy tym wrażenie, że gdyby tylko chcieli, mogliby je rozrzucać tysiącami. Płaza czyni to oszczędnie, za oszczędnie w stosunku do chciwego takich emocjonalnych podniet czytelnika, lecz jest w tym jakiś zamysł: w literaturze, jak w każdej innej dziedzinie sztuki, pozostawienie niedosytu zawsze znaczy więcej niż pełne zaspokojenie.
Jałowość (w sensie medycznym) książki jest zresztą pozorna. Powieść jest nasycona smutkiem – niczym ciężkie, sine niebo przed burzą; tekst wydaje się suchy, jednostajny, w jakiś sposób odległy od czytelnika, ale ta odległość jest również pozorna. Grom, huk i wilgoć mogą się pojawić w każdej chwili, choć nie „jak z jasnego nieba”, ale jak długo zapowiadana burza. Doświadczamy wręcz ulgi, kiedy poczujemy na twarzy pierwsze krople wilgoci, choć potrzebujemy chwili, żeby się zorientować, że jej źródłem nie są chmury.
Przewidywalność nie wyklucza emocji. Smutek świata przedstawionego jest wszechobecny, narracja snuje się niczym droga ku katastrofie i w istocie, niepokój czasów udziela się również bohaterom. Znam smutek. Łejeryniu, na szczęście nie swój. Ja się ze smutkiem osobiście nie bratam. Jeśli mnie przed czymś mój czepuszek porodowy uchronił, to przed nim. Zwłaszcza od kiedy umiem grać i śpiewać, zarabiam bejmy i szanuje mnie poznańskie penerstwo. Ale wkoło go nie brakuje. Smutek kumpluje się z biedą i zimą, widzę ich, jak we troje straszą po fyrtlach – mówi Kasperl. On sam wydaje się być na smutek odporny, impregnuje go muzyka i ta dziwna zdolność, której wkoło niego brakuje całkowicie – zdolność do śmiechu. Inna sprawa, że śmiech wymaga czegoś więcej niż talentu, śmiech w okolicznościach, w jakich przyszło żyć biednemu i sponiewieranemu przez los Kasperlowi oraz bogatej, próżnej Margit, to umiejętność wyczynowa. Rzecz jasna, nie mówimy tu o śmiechu pustym, ten bowiem wymaga jedynie odpowiedniej stymulacji z zewnątrz.
Na smutek jest jeden sposób: przyglądać mu się z boku, jakby należał do kogoś niezbyt nam bliskiego. Ze współczuciem, ale bez przesadnej empatii. Tak też czytałem tę książkę: z życzliwością wobec bohaterów, wszelako ich świat wciągał mnie z taką samą intensywnością, z jaką wciągają nas wynurzenia współpasażerów w pociągu. Interesujemy się nimi operacyjnie, na potrzeby chwili, w dłuższej jednak perspektywie pozostawiają nas obojętnymi, nawet jeżeli przez kilka nocy z rzędu nie będziemy mogli przez nie zasnąć. Zrozummy się jednak dobrze: ta uprzejma odległość nie wynika ze źle skonstruowanej narracji, ale ze sposobu jej prowadzenia, nieco przymglonego, snującego się według własnego porządku i w pewien sposób zamkniętego na czytelnika.
Jakby tekst toczył się sam, miał swoje wewnętrzne życie, niezależne od nikogo, nawet od autora. Niczym rzeczy przodków ułożone w starym kufrze – lepiej nie zaglądać. Zaglądamy jednak.
Chyba najlepiej wiem, dlaczego człowiek śmieje się sam: tylko on cierpi tak bardzo, że musiał wymyślić śmiech. Nieszczęśliwe i melancholijne zwierzę jest, jak można się spodziewać, najweselsze. Nie ma sensu przytaczać przykładów prawdziwości tego twierdzenia Nietzschego, ich wielość w życiu publicznym, a i w naszym prywatnym otoczeniu, może być przygnębiająca. Śmiech to cudowny wynalazek, kiedy już nie pozostaje nam nic, nawet nadzieja, zawsze pozostaje jeszcze śmiech. Kiedy już i do niego nie jesteśmy zdolni – dopiero wtedy robi się dramatycznie.
Co się tyczy Kasperla, to na początku był śmiech. To był, w sensie ścisłym, początek jego świata. Jak to bywa z początkami, wtedy na ogół nie wiadomo, jak bardzo są ważne. Nie w skórkowatej ośluzionej czapuszce powinien był się urodzić, a w błazeńskiej, z dzwoneczkami. No i ja: Ajajaj! A on: Łehehe! Ja: Ojojoj! A tyś: Łihihi! No chichrał się szczunek, jakbym go łaskotała pod paszkami. Łejery, tak było. Ten śmiech, z którym się urodził, towarzyszył mu przez całe życie, a i ostatnim słowem książki jest „śmiech”, czego znaczenia bym nie przeceniał. W ogóle mam wrażenie, że – wbrew temu, co Płaza mówi w wywiadach – śmiechu nie ma tu za wiele. Nie chodzi, rzecz jasna, o partykularne poczucie humoru, czy nawet o komizm jako gatunek, ale o pewną postawę życiową. Owszem, Kasperl po nietzscheańsku wojuje ze światem śmiechem niemal równie skutecznie co rozciąganą, ale z tego oręża akurat nie korzysta za często. Komizm języka gwarowego w tym miejscu pomińmy, bo byłoby to radykalne spłycenie tematu. Dość powiedzieć, że w tej książce jest więcej muzyki niż śmiechu – i muzykę również warto potraktować tu jako postawę życiową, ontologiczny fundament bohaterów. W istocie, jest to książka muzyczna, co prawda nie w sensie kompozycji (nomen omen), ale w sensie nastroju – tutaj rozumianego po heideggerowsku jako odpowiednie ustawienie się wobec świata, sposób gotowości na niego. Gdyby nie muzyka, książka skończyłaby się po stu stronach, Kasperl prawdopodobnie wylądowałby w ciupie, a Margit pogrążyła się w uzależnieniu od seksu i kokainy. Ich kres wyznaczałby raczej marsz żałobny niż pieśni Brechta czy krotochwilne utwory operetkowe przedwojennego Berlina.
Jest coś niezwykle poruszającego w sytuacji, kiedy obserwujemy, jak bohater powieści zmierza do swojego nieuniknionego, tragicznego końca. Jeszcze możemy przerwać lekturę, cofnąć się do miejsca, w którym był szczęśliwy, możemy stworzyć z tego pętlę, odwlec nieuchronne, ale i tak nie zlikwidujemy głuchego, natrętnego przeświadczenia, że wszystko się już dokonało, że los został spisany. Nasza nadzieja na jego odwrócenie ma w sobie tę samą rozczulającą naiwność, z jaką dzieci po raz kolejny oglądają smutne bajki w daremnej ułudzie, że za którymś razem bohaterowie jednak przeżyją.
Niekiedy los bohaterów jest bardziej oczywisty, niż życzyliby sobie tego autorzy. Kasperl, postać iście łotrzykowska, może dowolnie skończyć, a i tak jego koniec nie będzie radykalnie odmienny od tego, co przeżył. Nawet gdyby Płaza uczynił tego uroczego analfabetę profesorem uniwersytetu, nadal mieściłoby się to w charakterze postaci: jeszcze jedna przygoda więcej. Co innego Margit, z czasem nabieramy coraz bardziej ugruntowanego przeświadczenia, że jej awanturka życiowa nie skończy się dobrze, a już żadną miarą nie skończy się banalnie. W ogóle scenariusz „i żyli długo i szczęśliwie” byłby najbardziej rozczarowujący z możliwych i w jakiś sposób unieważniłby tę książkę.
Starożytne mity są ubogie w psychologię. Albo inaczej: wyrażają ją w alternatywny sposób. Biedny Orfeusz ileż się musiał naśpiewać i nabłagać, żeby władca dusz raczył mu oddać Eurydykę! Znamy doskonale warunek i granice tej łaskawości Hadesa: Orfeusz nie może się odwrócić, w przeciwnym razie utraci ukochaną na zawsze – czy może zaskakiwać, że ów mit właśnie w ten sposób się kończy?
Prosta historyjka o tajemniczej głębi i potężnym oddziaływaniu. Być może stąd jej nieustająca recepcja: podaje kontury, a my wciąż i wciąż wypełniamy je własną treścią, własną narracją, własną psychologią. Książka Płazy także jest sui generis przypisem, czy może komentarzem, do tego starożytnego mitu. Orfeusz był królem o niesłychanym talencie muzycznym, jego książkowa inkarnacja, Kasperl, włada ulicami Poznania przy pomocy rozciąganej. Osobista Eurydyka Kasperla, Margit, traci na scenie urodę wskutek perfidnego spisku swojej kochanki, a potem zapada na nieuleczalną chorobę. W tym miejscu zaczyna się desperacka walka Kasperla o uratowanie wybranki. W ogóle książka zaczyna się dopiero na końcu, kiedy wreszcie Kasperl i Margit utworzą więź opartą na miłości, trosce i wspólnocie podłego dość losu objazdowych lalkarzy.
Kasperl i Margit to monumentalnie rozpisana, wzruszająca rehabilitacja podmiotowości Eurydyki. Zabieg istotny nie tylko z perspektywy feministycznej, ale także literackiej: oddanie głosu komuś, kto źródłowo był go pozbawiony, to jak eksploracja nowych światów – któż wie, na jakie skarby się natkniemy? W oryginalnym micie Eurydyka nie ma nic do powiedzenia: jej rolą jest być wielbioną, to wszystko. Płaza „swojej” Eurydyce pozwala mówić, pozwala działać i pozwala mieć złudzenie, że cokolwiek od niej zależy. Margit postanawia wystawić marionetkową wersję mitu, sama dłubie w drewnie – nieudolnie – lalkę bohaterki spektaklu. Chce, żeby tym razem było inaczej, żeby Orfeusz uratował ukochaną. Pragnęłam zmienić to zakończenie. Eurydyka miała zostać przy życiu. Nie chciałam przedstawiać apoteozy ich obojga, bo na temat pośmiertnego losu człowieka nie żywię żadnych pewnych przekonań, wierzę jednak w ulotną, cząstkową, ale jedyną dostępną nam apoteozę przez sztukę: kto umiera w jakimś dziele, umiera stale, ilekroć się je czyta, ogląda lub go słucha, a kto ocala w nim życie, ocala je na zawsze. Dziecięca naiwność takiego pragnienia, aż nadto oczywista, to jedna rzecz. Druga to chęć zmiany tego, co zapisane, dość bezczelne mierzenie się z losem w przekonaniu, że jest on plastyczny i zależny od ludzkiej woli. Jak bardzo Margit się pomyliła, dowie się tuż po premierze swojego wypieszczonego spektaklu, kiedy nie wiedząc, że jest ciężko chora, zemdleje.
Owa symboliczna, ale i metaliteracka scena, w której Margit struga z kawałka drewna figurkę Eurydyki do spektaklu. Margit nie ma doświadczenia, jej Eurydyka jest koślawa, ale przez to jedyna – w symboliczny sposób Margit ściąga swoją bohaterkę z abstrakcyjnego uniwersum znaczeń i kotwiczy ją w rzeczywistości, Eurydyka tu oto. Konkretna w swojej niepowtarzalności. W tym czasie ktoś „wyżej” (Bóg? Demon? Autor?) struga los samej Margit, równie koślawy i równie niepowtarzalny. Ona zaś, kreując na nowo los Eurydyki, zarazem nieświadomie próbuje reżyserować swój własny los.
Do tego momentu książka była po prostu opowieścią, właściwie dwiema opowieściami. Uroczymi, nieskomplikowanymi, poniekąd banalnymi. Gdy jednak Margit, będąca figuracją Eurydyki, zaczyna pracę nad poprawioną wersją mitu, dowiadujemy się, że w gruncie rzeczy cała powieść jest symulacją, rzeczywisty jest mit. Stąd już tylko krok do stwierdzenia, że Margit tworzy swoją własną rzeczywistość; w sensie ścisłym, żeby urzeczywistnić się jako osoba z krwi i kości, musi stworzyć spektakl. Takie podwojenie, jak słusznie zauważył Baudrillard, sprawia, że zarówno kopia, jak i oryginał, rzeczywistość i jej symulacja, nie tylko wymieniają się miejscami, ale i stają się równie nierealne.
Płaza świadomie (kusi, żeby napisać: perfidnie) inauguruje niekończący się proces cyrkulacji znaczeń pomiędzy kolejnymi stopniami rzeczywistości. Może to wywołać u czytelnika spory zawrót głowy i intelektualną konsternację: co tu jest rzeczywistością, a co jej literacką symulacją? Właśnie wnikanie w meandry tej gry znaczeń, gry literatury, jest tu najbardziej fascynujące. Tymczasem może się okazać, że najbardziej rzeczywisty jest… autor.
Nie da się zmienić mitu. Eurydyka musi umrzeć. Taki jest brutalny morał tej książki. Skądinąd można wątpić, czy nawet autor ma moc, by zmienić mit. Margit przepisała go na nowo, nawet wystawiła oparty na nim spektakl i uczyniła to na własnych warunkach – sukces taktyczny takiego manewru z transcendentnej perspektywy okazał się klęską strategiczną.
W tej optyce los Margit był przesądzony w momencie, kiedy Płaza zabrał się za pisanie książki. Jeszcze raz: nie da się zmienić mitu. Edyp zawsze będzie zabijał swojego ojca, a bohater filmu Wehikuł czasu nigdy nie uratuje ukochanej. A jeżeli z kolei samego Płazę potraktujemy tak, jak on potraktował Margit i jak Margit potraktowała Eurydykę, to może się okazać, że Płaza nie miał innego wyjścia, jak uśmiercić Margit – inny scenariusz był po prostu niemożliwy.
Granica pomiędzy literaturą a grą literacką jest nieoczywista, niemal niezauważalna. Można prowadzić gry literackie, które są czystą literaturą, i na odwrót. Dlatego nie wahajmy się przekroczyć tej granicy, potraktować Płazę jako swojego własnego bohatera, zmuszonego do uśmiercenia Margit – gdyby bowiem tego nie zrobił, mógłby podzielić jej los. Manipulacje mitami to niebezpieczne zabawy.
Płaza potrzebował niemal pięciuset stron tekstu, żeby rozpocząć książkę – to najdłuższe wprowadzenie, jakie kiedykolwiek czytałem. Kiedy bowiem w jeden łączą się wątki Margit i Kasperla, powieść rozwarstwia się, a poszczególne ścieżki znaczeniowe zaczynają biec obok siebie, nakładać się i krzyżować ze sobą. Polisemiczny charakter zastosowanych przez Płazę rozwiązań, polifonia sensów aktywnie wymieniających się miejscami, sprawia, że niekiedy czytelnik nie wie, na której ścieżce znaczeniowej aktualnie się znajduje, czasem zgoła ma wrażenie, że na kilku równocześnie. Mit czy „mit”? Eurydyka czy Margit? Margit czy „Margit”? Cudzysłowy są tu umowne i operacyjne, Płaza bowiem żadnej ze ścieżek nie bierze w cudzysłów czy w nawias i jeżeli lektura tych partii książki jest tak fascynująca, to właśnie ze względu na to nieredukowalne zakłopotanie, w jakie nas wtrąca gra sensów. Jeszcze chwila, jeszcze kilka zdań i poczujemy, że się zgubiliśmy.
Jeżeli zatem ta książka będzie żyła, to znaczy będzie dyskutowana, to właśnie z powodu nieoczywistej architektury tej jej części, w której płaszczyzny wydają się ruchome, odległości pozorne a geometria zmienna. Destabilizuje to naszą percepcję, może nawet stwarza poczucie zagrożenia i niepewności. Kasperl i Margit to dynamiczny układ pozornie tylko sprawiający wrażenie linearnej powieści. W tej sytuacji tworzona przez czytelnika na bieżąco „mapa drogowa” narracji co kilkanaście, kilkadziesiąt stron staje się nieaktualna – i tak właśnie ma być. Dobre książki wymagają od odbiorcy bezustannej aktualizacji mapy.
Nie zamierzam osłabiać tezy z początku tekstu, przewrotnie ją wręcz wzmocnię, wskazując, że liczba stron tej książki dla dużej części młodych czytelników okaże się zaporowa. Nie jest to krytyka powieści Płazy, raczej „naszych czasów”, w których w modzie są skrót, esemes, lajk. Kasperl i Margit to książka wymagająca – w pierwszym rzędzie wymagająca koncentracji, towaru być może już trwale deficytowego. Następnie, wymagająca wysiłku intelektualnego, zatem czegoś, czego od siebie wymagamy coraz mniej – bo i na cóż nam on, skoro ogólnodostępne protezy intelektu są coraz łatwiejsze w użyciu, coraz bardziej intuicyjne? Olga Tokarczuk zagroziła niedawno, że Świat to za dużo będzie jej ostatnią dużą powieścią, co oznacza, że prawdopodobnie doskonale rozumie współczesność. Jeżeli tedy czegoś miałbym życzyć Płazie w tej materii, to żeby nigdy tej współczesności nie zrozumiał, żeby ją kontestował i pisał nieopłacalne ekonomicznie, irytujące rozmachem, za długie dzieła. To ostatni, wielki gest, jaki może dzisiaj uczynić pisarz.
Maciej Płaza: Kasperl i Margit. Wydawnictwo Literackie, Kraków 2026, ss. 647 + 8 nlb.

